Lần đầu tiên bước vào phòng hỏi cung của Cơ quan điều tra là một trong những khoảnh khắc căng thẳng nhất đối với bất kỳ bị can nào. Trước áp lực tâm lý, sự nghiêm túc của Điều tra viên và môi trường tố tụng, không ít người rơi vào trạng thái hoang mang, mất bình tĩnh, dẫn đến việc “hỏi gì trả lời nấy”, “đưa gì ký nấy” mà không hề biết rằng pháp luật đã trao cho mình rất nhiều quyền để tự bảo vệ ngay từ buổi hỏi cung đầu tiên.

Thực tế, nhiều người vẫn lầm tưởng rằng khi đã trở thành bị can thì phải tuyệt đối nghe theo Điều tra viên, không được từ chối trả lời, không được yêu cầu luật sư hay không được phản đối nội dung biên bản. Đây là những quan niệm hoàn toàn sai lầm và có thể khiến bị can tự đẩy mình vào tình thế bất lợi.

Theo Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, trước khi tiến hành hỏi cung, Điều tra viên không được tùy tiện đặt câu hỏi ngay mà phải giải thích đầy đủ quyền và nghĩa vụ của bị can. Đây là thủ tục tố tụng bắt buộc nhằm bảo đảm quyền con người, quyền bào chữa và phòng ngừa các hành vi bức cung, mớm cung, ép cung hoặc ghi nhận lời khai trái pháp luật.

Nếu việc giải thích quyền không được thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ, đây có thể là căn cứ để xem xét tính hợp pháp của hoạt động tố tụng và giá trị của lời khai trong quá trình giải quyết vụ án.

Vậy Điều tra viên bắt buộc phải giải thích những quyền gì cho bị can? Bị can có quyền giữ im lặng hay không? Có được yêu cầu luật sư ngay khi hỏi cung? Có bắt buộc phải ký vào biên bản hỏi cung không?

Hãy cùng Luật Công Tâm tìm hiểu ngay dưới đây.

MỤC LỤC BÀI VIẾT

Hỏi cung bị can là gì?

Sau khi một người bị khởi tố bị can, Cơ quan điều tra sẽ tiến hành nhiều hoạt động điều tra nhằm làm rõ sự thật khách quan của vụ án. Một trong những hoạt động quan trọng nhất là hỏi cung bị can.

Đây là quá trình Điều tra viên đặt câu hỏi để làm rõ:

Diễn biến hành vi bị buộc tội;
Động cơ, mục đích thực hiện hành vi;
Các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ;
Đồng phạm (nếu có);
Thiệt hại xảy ra;
Các chứng cứ liên quan.

Lời khai của bị can là nguồn chứng cứ rất quan trọng nhưng không phải là chứng cứ duy nhất để buộc tội. Bộ luật Tố tụng hình sự quy định việc kết tội phải dựa trên tổng hợp nhiều chứng cứ khách quan chứ không được chỉ căn cứ vào lời nhận tội của bị can.

Chính vì lời khai có ảnh hưởng rất lớn đến quá trình điều tra nên pháp luật đặt ra nhiều quy định chặt chẽ nhằm bảo đảm việc hỏi cung diễn ra đúng trình tự, khách quan và tôn trọng quyền của người bị buộc tội.

Trước khi hỏi cung, Điều tra viên bắt buộc phải làm gì?

Câu trả lời là phải giải thích đầy đủ quyền và nghĩa vụ của bị can. Theo khoản 2 Điều 60 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, bị can có rất nhiều quyền trong quá trình tố tụng. Trước khi tiến hành hỏi cung, Điều tra viên phải thông báo và giải thích để bị can hiểu rõ các quyền này.

Việc giải thích không phải là thủ tục hình thức.

Mục đích của quy định là để bị can biết mình được phép làm gì, không bắt buộc phải làm gì và có những công cụ pháp lý nào để tự bảo vệ mình.

Nếu bị can không được giải thích, họ rất dễ:

Khai báo theo tâm lý sợ hãi;
Tự nhận những nội dung mình chưa rõ;
Không biết mình có quyền mời luật sư;
Không biết có quyền yêu cầu sửa biên bản;
Không biết có quyền khiếu nại các hành vi trái pháp luật.

Trong thực tiễn bào chữa, nhiều vụ án phát sinh từ chính buổi hỏi cung đầu tiên vì bị can không hiểu quyền của mình.

Một lời khai thiếu bình tĩnh có thể ảnh hưởng xuyên suốt toàn bộ quá trình điều tra, truy tố và xét xử.

Do đó, việc Điều tra viên giải thích đầy đủ quyền trước khi hỏi cung không chỉ là yêu cầu của pháp luật mà còn là cơ chế quan trọng bảo đảm tính công bằng của tố tụng hình sự.

Quyền không buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình

Đây là một trong những quyền quan trọng nhất của bị can nhưng cũng là quyền nhiều người chưa biết.

Theo điểm d khoản 2 Điều 60 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, bị can có quyền:

“Trình bày lời khai, trình bày ý kiến; không buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình hoặc buộc phải nhận mình có tội.”

Điều này có nghĩa rằng pháp luật Việt Nam thừa nhận nguyên tắc không tự buộc tội.

Điều tra viên không được:

Ép buộc bị can nhận tội;
Đe dọa nếu không khai;
Mớm cung;
Dùng bạo lực;
Dùng nhục hình;
Buộc bị can phải khai theo ý mình.

Nhiều người vẫn bị tác động bởi những câu nói như:

“Không khai thì sẽ bị xử nặng.”

“Thành khẩn ngay thì được về.”

“Không ký thì không có lợi.”

Thực tế, quyền không buộc phải khai chống lại chính mình là quyền tố tụng được pháp luật bảo vệ.

Điều đó không có nghĩa bị can được phép khai gian hay cản trở điều tra, nhưng họ không có nghĩa vụ phải tự tạo ra chứng cứ buộc tội chính mình.

Bị can có quyền trình bày theo đúng những gì mình biết, không suy diễn, không đoán mò và không nhận những nội dung mình không thực hiện.

Đây chính là lý do luật sư luôn khuyến nghị thân chủ bình tĩnh trước mọi câu hỏi và chỉ khai đúng sự thật.

Quyền mời luật sư tham gia bào chữa ngay từ giai đoạn điều tra

Một trong những quyền quan trọng nhất của bị can là quyền được có người bào chữa.

Theo điểm đ khoản 2 Điều 60 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, bị can có quyền:

Tự bào chữa;
Nhờ luật sư bào chữa;
Nhờ người bào chữa khác theo quy định pháp luật.

Điều tra viên có trách nhiệm hỏi rõ:

Có yêu cầu luật sư hay không;
Có nhờ người thân mời luật sư không;
Có thuộc trường hợp được chỉ định người bào chữa hay không.

Nếu bị can yêu cầu luật sư thì Cơ quan điều tra phải thực hiện thủ tục đăng ký người bào chữa theo quy định.

Trong nhiều vụ án, luật sư tham gia ngay từ đầu giúp:

Hướng dẫn bị can hiểu quyền của mình;
Theo dõi tính hợp pháp của hoạt động hỏi cung;
Ngăn ngừa bức cung, mớm cung;
Kiểm tra nội dung biên bản;
Đề xuất thu thập chứng cứ có lợi;
Hạn chế những lời khai bất lợi do tâm lý hoảng loạn.

Nhiều người chỉ mời luật sư khi hồ sơ đã chuyển sang Tòa án.

Lúc đó rất nhiều lời khai đã được lập, nhiều chứng cứ đã được thu thập và khả năng khắc phục sẽ khó khăn hơn rất nhiều.

Quyền đưa ra chứng cứ, yêu cầu và khiếu nại

Điều tra viên cũng phải giải thích cho bị can biết rằng họ có quyền:

Đưa ra chứng cứ;
Đưa ra tài liệu;
Đưa ra đồ vật;
Đưa ra yêu cầu;
Khiếu nại các quyết định hoặc hành vi tố tụng trái pháp luật.

Đây là quyền đặc biệt quan trọng.

Bị can hoàn toàn có thể:

Giao nộp tài liệu ngoại phạm;
Đề nghị trích xuất camera;
Đề nghị thu giữ dữ liệu điện tử;
Đề nghị giám định;
Đề nghị định giá tài sản;
Đề nghị thay đổi Điều tra viên khi có căn cứ cho rằng không khách quan;
Khiếu nại nếu có dấu hiệu ép cung hoặc vi phạm tố tụng.

Nhiều người nghĩ rằng chỉ Cơ quan điều tra mới có quyền thu thập chứng cứ.

Thực tế, bị can cũng có quyền chủ động cung cấp các tài liệu có lợi cho mình.

Việc chủ động giao nộp chứng cứ ngay từ giai đoạn điều tra thường giúp làm rõ sự thật khách quan nhanh hơn và hạn chế nguy cơ bỏ sót chứng cứ gỡ tội.

Điều tra viên phải giải thích việc đọc và ký biên bản hỏi cung như thế nào?

Sau khi kết thúc buổi hỏi cung, Điều tra viên phải lập biên bản theo đúng quy định.

Biên bản không phải để ký cho có.

Bị can có quyền:

Tự đọc toàn bộ biên bản;
Yêu cầu Điều tra viên đọc lại;
Đề nghị sửa nội dung ghi chưa đúng;
Bổ sung những nội dung còn thiếu;
Ghi ý kiến của mình vào cuối biên bản.

Chỉ khi nội dung phản ánh đúng lời khai thì bị can mới ký xác nhận.

Nếu phát hiện:

Ghi sai;
Ghi thiếu;
Ghi khác lời khai;
Có nội dung mình chưa từng nói,

bị can hoàn toàn có quyền yêu cầu sửa trước khi ký.

Trong trường hợp biên bản không được sửa dù đã yêu cầu, bị can có thể ghi rõ ý kiến của mình hoặc thực hiện quyền khiếu nại theo quy định.

Việc ký vào biên bản đồng nghĩa xác nhận nội dung đã được ghi nhận.

Vì vậy, tuyệt đối không nên ký khi chưa đọc kỹ.

Nếu Điều tra viên không giải thích quyền cho bị can thì hậu quả pháp lý ra sao?

Việc giải thích quyền là thủ tục tố tụng bắt buộc.

Nếu cơ quan tiến hành tố tụng vi phạm nghiêm trọng trình tự, thủ tục theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự, hậu quả pháp lý sẽ được xem xét trong từng vụ án cụ thể.

Tòa án có thể đánh giá:

Tính hợp pháp của hoạt động hỏi cung;
Giá trị chứng minh của lời khai;
Mức độ ảnh hưởng của vi phạm đến quyền bào chữa;
Việc có cần điều tra bổ sung hay không.

Không phải mọi trường hợp thiếu sót đều tự động làm “vô hiệu toàn bộ lời khai”, nhưng nếu vi phạm nghiêm trọng quyền của bị can hoặc dẫn đến việc thu thập chứng cứ trái pháp luật thì đây có thể là căn cứ quan trọng để luật sư kiến nghị loại trừ hoặc đánh giá lại giá trị chứng cứ theo quy định.

Do đó, cả Điều tra viên và bị can đều cần tuân thủ đúng trình tự luật định.

Vì sao nên có luật sư ngay từ buổi hỏi cung đầu tiên?

Trong thực tế, rất nhiều bị can chỉ liên hệ luật sư khi vụ án đã kết thúc điều tra.

Đây thường là thời điểm đã quá muộn để xử lý nhiều vấn đề phát sinh.

Luật sư tham gia từ đầu sẽ giúp:

Có mặt tại các buổi hỏi cung theo quy định pháp luật;
Giám sát việc tuân thủ trình tự tố tụng;
Bảo vệ quyền hợp pháp của bị can;
Hướng dẫn khai báo đúng sự thật;
Hạn chế những lời khai bất lợi do tâm lý hoảng loạn;
Kiểm tra từng nội dung trong biên bản hỏi cung;
Kiến nghị sửa đổi khi phát hiện ghi nhận không đúng lời khai;
Chủ động thu thập chứng cứ gỡ tội;
Đề xuất các tình tiết giảm nhẹ;
Chuẩn bị chiến lược bào chữa ngay từ giai đoạn đầu.

Trong nhiều vụ án hình sự, buổi hỏi cung đầu tiên là thời điểm tạo nền tảng cho toàn bộ quá trình điều tra.

Một lời khai chính xác, đúng sự thật và được thực hiện trong điều kiện bảo đảm quyền tố tụng sẽ giúp hạn chế rất nhiều rủi ro về sau.

Kết luận

Buổi hỏi cung đầu tiên không chỉ là hoạt động điều tra thông thường mà còn là giai đoạn đặc biệt quan trọng quyết định hướng giải quyết của cả vụ án.

Theo Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, trước khi tiến hành hỏi cung, Điều tra viên có trách nhiệm giải thích đầy đủ quyền và nghĩa vụ của bị can. Trong đó có các quyền rất quan trọng như: quyền không buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình; quyền có người bào chữa; quyền đưa ra chứng cứ, yêu cầu và khiếu nại; quyền đọc, yêu cầu sửa đổi và chỉ ký biên bản khi nội dung phản ánh đúng lời khai.

Hiểu rõ các quyền này sẽ giúp bị can bình tĩnh hơn khi làm việc với Cơ quan điều tra, hạn chế những sai lầm đáng tiếc và bảo vệ tốt hơn quyền, lợi ích hợp pháp của mình.

Đặc biệt, trong các vụ án hình sự có tính chất phức tạp, sự tham gia của luật sư ngay từ giai đoạn điều tra sẽ góp phần bảo đảm việc hỏi cung được thực hiện đúng quy định, đồng thời hỗ trợ bị can thực hiện đầy đủ các quyền mà pháp luật cho phép.

Một lời khai thiếu chính xác có thể ảnh hưởng rất lớn đến quá trình giải quyết vụ án. Vì vậy, nắm rõ quyền của mình và chủ động tìm kiếm sự hỗ trợ pháp lý ngay từ đầu luôn là lựa chọn cần thiết để bảo vệ quyền lợi hợp pháp của bản thân.