Nhiều người cho rằng chỉ cần người đã mất để lại di chúc thì tài sản, đặc biệt là nhà đất, sẽ được chia đúng theo nội dung của bản di chúc đó. Tuy nhiên, đây là một quan niệm chưa hoàn toàn chính xác. Trên thực tế, không ít trường hợp di chúc bị Tòa án tuyên vô hiệu hoặc bị xác định là không hợp pháp do vi phạm các điều kiện mà pháp luật quy định. Khi đó, toàn bộ hoặc một phần nội dung của di chúc sẽ không còn giá trị pháp lý và việc phân chia tài sản sẽ được thực hiện theo những nguyên tắc hoàn toàn khác. Vậy nếu di chúc không hợp pháp thì nhà đất sẽ được chia như thế nào? Ai là người được hưởng di sản? Những trường hợp nào khiến di chúc mất hiệu lực? Đây là những vấn đề rất nhiều gia đình gặp phải khi xảy ra tranh chấp thừa kế.
Không phải mọi bản di chúc đều có giá trị pháp luật
Pháp luật Việt Nam tôn trọng quyền định đoạt tài sản của cá nhân thông qua di chúc. Tuy nhiên, để một bản di chúc được công nhận thì phải đáp ứng đầy đủ các điều kiện về chủ thể, ý chí, nội dung và hình thức theo quy định của Bộ luật Dân sự. Chỉ cần thiếu một trong các điều kiện này thì di chúc có thể bị tuyên là không hợp pháp.
Thực tế cho thấy có rất nhiều trường hợp người lập di chúc không minh mẫn, bị người khác ép buộc, lừa dối hoặc đe dọa khi lập di chúc. Có trường hợp nội dung di chúc vi phạm điều cấm của pháp luật hoặc trái đạo đức xã hội. Cũng có nhiều trường hợp di chúc bằng văn bản nhưng không đáp ứng đúng quy định về người làm chứng, chữ ký hoặc thủ tục lập di chúc. Khi xảy ra tranh chấp, Tòa án sẽ xem xét toàn bộ các yếu tố này để quyết định di chúc có hợp pháp hay không.
Điều đó có nghĩa rằng việc cầm trên tay một bản di chúc chưa chắc đã đồng nghĩa với việc người được chỉ định sẽ được nhận toàn bộ tài sản như mong muốn của người để lại di sản.
Khi di chúc không hợp pháp, tài sản sẽ được chia theo pháp luật
Đây là nguyên tắc quan trọng mà nhiều người chưa biết. Nếu toàn bộ di chúc bị xác định là vô hiệu thì di sản sẽ không còn được chia theo ý chí của người đã mất nữa mà sẽ chuyển sang áp dụng quy định về thừa kế theo pháp luật.
Khi chia theo pháp luật, những người thuộc hàng thừa kế thứ nhất như vợ hoặc chồng, cha mẹ đẻ, cha mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết sẽ được ưu tiên hưởng di sản trước. Những người cùng hàng thừa kế sẽ được hưởng phần di sản bằng nhau nếu không có căn cứ pháp luật để xác định khác.
Đối với tài sản là nhà đất, sau khi xác định giá trị khối di sản và những người có quyền hưởng thừa kế, các đồng thừa kế có thể thỏa thuận phân chia hiện vật hoặc nhận giá trị tương ứng. Nếu không đạt được sự thống nhất thì Tòa án có thể giải quyết bằng việc chia hiện vật hoặc buộc bán tài sản để chia tiền theo quy định.
Chỉ một phần di chúc không hợp pháp thì xử lý ra sao?
Không phải mọi trường hợp di chúc có sai sót đều dẫn đến việc toàn bộ di chúc bị vô hiệu. Nếu chỉ có một phần nội dung vi phạm pháp luật nhưng phần còn lại vẫn độc lập và hợp pháp thì phần hợp pháp vẫn tiếp tục có hiệu lực.
Ví dụ, người lập di chúc để lại ba căn nhà cho ba người khác nhau nhưng một phần nội dung liên quan đến một căn nhà bị xác định không hợp pháp do tài sản đó không thuộc quyền sở hữu của người lập di chúc. Trong trường hợp này, phần định đoạt đối với hai căn nhà còn lại vẫn có thể được công nhận nếu đáp ứng đầy đủ điều kiện theo quy định của pháp luật.
Phần tài sản liên quan đến nội dung di chúc không hợp pháp sẽ được chia theo pháp luật, trong khi các phần còn lại vẫn được thực hiện theo ý chí hợp pháp của người lập di chúc.
Nhà đất là tài sản chung thì không thể chia toàn bộ theo di chúc
Một trong những sai lầm rất phổ biến là người lập di chúc định đoạt toàn bộ nhà đất mặc dù tài sản đó là tài sản chung của vợ chồng hoặc thuộc sở hữu chung với người khác.
Theo quy định của pháp luật, người lập di chúc chỉ được quyền định đoạt phần tài sản thuộc quyền sở hữu của mình. Nếu căn nhà là tài sản chung của hai vợ chồng thì người chết chỉ có quyền để lại phần sở hữu của mình trong khối tài sản chung đó. Phần tài sản còn lại vẫn thuộc quyền sở hữu của người còn sống và không được coi là di sản thừa kế.
Do đó, trước khi chia thừa kế, cơ quan có thẩm quyền sẽ xác định đâu là phần tài sản thuộc quyền sở hữu của người chết, sau đó mới tiến hành chia phần di sản này theo di chúc hoặc theo pháp luật nếu di chúc không hợp pháp.
Người thuộc diện được hưởng thừa kế bắt buộc vẫn có thể được chia
Ngay cả khi di chúc hợp pháp thì pháp luật vẫn bảo vệ quyền lợi của một số đối tượng đặc biệt thông qua quy định về người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc. Vì vậy, trong trường hợp di chúc không hợp pháp, quyền lợi của những người này càng được bảo đảm khi việc chia di sản chuyển sang áp dụng quy định về thừa kế theo pháp luật.
Thông thường, con chưa thành niên, cha mẹ, vợ hoặc chồng và con thành niên nhưng mất khả năng lao động có thể được pháp luật bảo vệ quyền hưởng một phần di sản trong những trường hợp nhất định. Đây là quy định nhằm bảo đảm quyền lợi cho những người có quan hệ gần gũi và phụ thuộc nhiều vào người để lại di sản.
Khi nào dễ phát sinh tranh chấp về di chúc không hợp pháp?
Trong thực tế, tranh chấp thường xuất hiện khi có nhiều người cùng cho rằng mình là người được hưởng tài sản hoặc nghi ngờ tính hợp pháp của bản di chúc.
Các trường hợp phổ biến gồm di chúc được lập khi người để lại tài sản đang bị bệnh nặng hoặc không còn minh mẫn; di chúc có dấu hiệu bị sửa chữa, tẩy xóa; chữ ký không thống nhất; người làm chứng không đủ điều kiện; di chúc được lập trong hoàn cảnh có dấu hiệu ép buộc hoặc lừa dối; nội dung di chúc định đoạt tài sản không thuộc quyền sở hữu của người lập.
Ngoài ra, nhiều tranh chấp còn phát sinh do các thành viên trong gia đình không thống nhất về nguồn gốc nhà đất, tài sản riêng hay tài sản chung hoặc không đồng ý với cách phân chia được ghi trong di chúc.
Muốn yêu cầu Tòa án tuyên di chúc không hợp pháp cần có căn cứ
Không phải cứ không đồng ý với nội dung di chúc thì có thể yêu cầu hủy bỏ bản di chúc đó. Người có quyền lợi liên quan cần đưa ra các chứng cứ chứng minh di chúc vi phạm quy định pháp luật hoặc không đáp ứng các điều kiện có hiệu lực.
Các chứng cứ có thể bao gồm hồ sơ bệnh án chứng minh người lập di chúc không minh mẫn; tài liệu giám định chữ ký, chữ viết; lời khai của người làm chứng; tài liệu chứng minh có hành vi cưỡng ép hoặc lừa dối; giấy tờ xác định quyền sở hữu tài sản và các tài liệu khác liên quan đến quá trình lập di chúc.
Nếu chứng cứ đủ thuyết phục, Tòa án có thể tuyên toàn bộ hoặc một phần di chúc không hợp pháp, từ đó làm căn cứ để xác định lại cách chia di sản theo đúng quy định của pháp luật.
Vai trò của luật sư trong các tranh chấp về di chúc
Các vụ án tranh chấp di chúc thường rất phức tạp vì liên quan đồng thời đến nhiều lĩnh vực như thừa kế, quyền sở hữu nhà đất, chứng cứ và tố tụng dân sự. Chỉ cần đánh giá sai một tình tiết hoặc bỏ sót một chứng cứ quan trọng cũng có thể làm ảnh hưởng đến quyền lợi của người thừa kế.
Luật sư sẽ hỗ trợ đánh giá tính hợp pháp của di chúc, thu thập chứng cứ, xác định hàng thừa kế, xác minh nguồn gốc tài sản và xây dựng phương án bảo vệ quyền lợi phù hợp. Đồng thời, luật sư cũng giúp các bên thương lượng để hạn chế tranh chấp kéo dài và giảm nguy cơ phát sinh mâu thuẫn trong gia đình.
Kết luận
Di chúc không hợp pháp không đồng nghĩa với việc tài sản nhà đất sẽ không được chia, mà khi đó việc phân chia sẽ được thực hiện theo quy định của pháp luật về thừa kế. Tùy từng trường hợp, toàn bộ hoặc một phần di chúc có thể bị vô hiệu, dẫn đến cách xác định người được hưởng di sản cũng thay đổi. Vì vậy, trước khi khởi kiện hoặc yêu cầu chia thừa kế, các bên cần xem xét kỹ tính hợp pháp của di chúc, nguồn gốc tài sản và các quy định pháp luật liên quan để bảo vệ tốt nhất quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Trong những vụ việc có nhiều người thừa kế hoặc nhà đất có giá trị lớn, việc tham khảo ý kiến luật sư ngay từ đầu sẽ giúp hạn chế rủi ro, tránh những tranh chấp kéo dài và bảo đảm việc phân chia di sản được thực hiện đúng quy định của pháp luật.
📞 THÔNG TIN LIÊN HỆ
VĂN PHÒNG LUẬT CÔNG TÂM
☎ Hotline: 0972810901 – 0969545660
🌐 Website: luatcongtam.com.vn
📧 Email: [email protected]
