Đặt cọc là một biện pháp được sử dụng rất phổ biến trong đời sống, đặc biệt trong các giao dịch mua bán nhà đất, mua ô tô, thuê mặt bằng, chuyển nhượng tài sản hoặc thực hiện hợp đồng kinh doanh. Thông thường, bên mua giao trước cho bên bán một khoản tiền để bảo đảm sau đó hai bên sẽ ký kết hoặc thực hiện hợp đồng chính thức. Nhưng rủi ro bắt đầu xuất hiện khi tiền đã chuyển xong nhưng người nhận cọc đột nhiên biến mất. Điện thoại không nghe. Tin nhắn không trả lời. Địa chỉ trước đây không còn người ở. Đến ngày công chứng thì không xuất hiện. Thậm chí có trường hợp người nhận tiền đã bán cùng một thửa đất cho nhiều người, nhận cọc của nhiều khách rồi rời khỏi địa phương. Lúc này, người mất tiền thường lập tức cho rằng: “Nhận tiền xong bỏ trốn thì chắc chắn là lừa đảo.” Ngược lại, người nhận cọc lại có thể giải thích: “Đây chỉ là hợp đồng dân sự, cùng lắm tôi trả lại tiền và chịu phạt cọc, Công an không được xử lý hình sự.”

Cả hai cách hiểu trên đều chưa đầy đủ.

Không phải cứ nhận tiền đặt cọc rồi không thực hiện hợp đồng là phạm Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Nhưng cũng không phải cứ tồn tại một hợp đồng đặt cọc thì mọi hành vi chiếm đoạt tiền đều trở thành tranh chấp dân sự.

Điểm quyết định nằm ở ý định chiếm đoạt hình thành vào thời điểm nào, người nhận tiền đã sử dụng thủ đoạn gì để người khác giao tiền và toàn bộ diễn biến trước – trong – sau khi nhận cọc thể hiện điều gì.

Vậy nhận tiền đặt cọc rồi bỏ trốn có phải lừa đảo không? Khi nào chỉ phải trả cọc, phạt cọc? Khi nào có thể bị khởi tố? Người bị mất tiền nên khởi kiện ra Tòa hay tố giác đến Công an? Luật Công Tâm phân tích cụ thể dưới đây.

MỤC LỤC BÀI VIẾT

Nhận tiền đặt cọc rồi không thực hiện giao dịch chưa chắc đã là lừa đảo

Trước hết cần hiểu đúng bản chất của đặt cọc. Điều 328 Bộ luật Dân sự 2015 quy định đặt cọc là việc một bên giao cho bên kia một khoản tiền hoặc tài sản có giá trị khác trong một thời hạn để bảo đảm giao kết hoặc thực hiện hợp đồng. Khi mục đích đặt cọc không được thực hiện do lỗi của một bên thì hậu quả đối với tài sản đặt cọc được giải quyết theo thỏa thuận và quy định pháp luật. Vì vậy, một người nhận tiền đặt cọc nhưng sau đó không bán đất, không bán nhà hoặc không tiếp tục giao dịchchưa đủ để kết luận họ phạm tội.

Ví dụ, A có một thửa đất hợp pháp và thực sự muốn bán cho B với giá 3 tỷ đồng. Hai bên ký hợp đồng đặt cọc, B giao trước 300 triệu đồng và thống nhất sau 30 ngày sẽ công chứng hợp đồng chuyển nhượng. Sau khi nhận cọc, gia đình A phát sinh tranh chấp, người có quyền đối với tài sản không đồng ý chuyển nhượng nên A không thể tiếp tục giao dịch.

Trong trường hợp này, nếu tại thời điểm nhận 300 triệu đồng A thực sự có đất, thực sự có ý định giao dịch và không đưa ra thông tin gian dối nhằm chiếm đoạt tiền, thì việc hợp đồng không thể tiếp tục trước hết mang bản chất của quan hệ dân sự. Bên nhận cọc có thể phải hoàn trả tiền, chịu phạt cọc hoặc bồi thường tùy nội dung thỏa thuận và căn cứ pháp luật. Tương tự, có trường hợp người bán nhận cọc nhưng sau đó giá đất tăng mạnh nên đổi ý không bán nữa. Đây có thể là hành vi vi phạm nghĩa vụ đặt cọc rất rõ ràng, nhưng vi phạm hợp đồng không tự động trở thành Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản.

Ranh giới giữa dân sự và hình sự nằm ở chỗ: pháp luật hình sự không xử lý một người chỉ vì họ không thực hiện đúng cam kết dân sự. Muốn xác định Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản phải chứng minh được các dấu hiệu cấu thành tội phạm, đặc biệt là thủ đoạn gian dối và mục đích chiếm đoạt tài sản. Đây là nguyên tắc quan trọng để tránh việc cứ có tranh chấp hợp đồng là một bên lập tức dùng đơn tố giác hình sự làm công cụ gây sức ép cho bên còn lại.

Khi nào nhận tiền đặt cọc rồi bỏ trốn có thể cấu thành Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản?

Điều 174 Bộ luật Hình sự 2015, được sửa đổi, bổ sung, quy định về Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Dấu hiệu đặc trưng của tội phạm này là người thực hiện dùng thủ đoạn gian dối làm cho người có tài sản tin tưởng và giao tài sản, từ đó chiếm đoạt tài sản. Đối với giao dịch đặt cọc, câu hỏi quan trọng nhất thường là: Trước khi nhận tiền, người nhận cọc đã có ý định chiếm đoạt hay chưa?

Ví dụ, A hoàn toàn không có đất nhưng làm giả Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, tự nhận mình là chủ đất rồi đưa cho B xem. B tin tưởng nên chuyển 500 triệu đồng tiền đặt cọc. Sau khi nhận tiền, A khóa điện thoại và bỏ đi. Trong tình huống này, “hợp đồng đặt cọc” chỉ có thể là phương tiện để thực hiện hành vi gian dối. Việc có một tờ giấy mang tên hợp đồng đặt cọc không thể tự động biến hành vi thành tranh chấp dân sự.

Một trường hợp khác: A biết rõ thửa đất thuộc người khác nhưng tự nhận mình là chủ đất hoặc giả mạo giấy ủy quyền để nhận tiền. Hoặc A đã bán đất cho người khác nhưng tiếp tục đưa ra thông tin gian dối rằng mình vẫn có quyền bán để nhận thêm tiền đặt cọc từ B. Nếu chứng minh được A sử dụng thông tin gian dối nhằm khiến B tin tưởng giao tiền và có mục đích chiếm đoạt thì có thể xuất hiện dấu hiệu của Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản.

Thực tế còn có những vụ việc một người đăng bán cùng một bất động sản, nhận tiền đặt cọc của hàng loạt người trong thời gian ngắn rồi đồng loạt cắt liên lạc. Đây là tình tiết rất đáng chú ý khi cơ quan tiến hành tố tụng đánh giá ý thức chủ quan và mục đích thực sự của người nhận tiền. Như vậy, yếu tố quan trọng không phải đơn giản là hành vi “bỏ trốn”, mà là toàn bộ chuỗi hành vi trước đó: người nhận tiền đã nói gì, cung cấp tài liệu nào, có quyền đối với tài sản không, tài sản có tồn tại không, họ nhận tiền của bao nhiêu người và ngay từ đầu có khả năng, ý định thực hiện giao dịch hay không. Bỏ trốn có thể là một dấu hiệu để xem xét mục đích chiếm đoạt, nhưng không phải cứ bỏ đi là đương nhiên phạm Tội lừa đảo.

Nhận tiền hợp pháp rồi mới nảy sinh ý định chiếm đoạt có phải Tội lừa đảo không?

Đây là điểm rất dễ bị nhầm lẫn. Đặc trưng của Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản là thủ đoạn gian dối có ý nghĩa làm cho chủ tài sản giao tài sản cho người phạm tội. Nói cách khác, sự gian dối phải gắn với quá trình khiến người bị hại tin tưởng để giao tiền. Nếu một người ban đầu nhận tài sản hoàn toàn hợp pháp, sau đó mới nảy sinh ý định chiếm đoạt thì cần xem xét bản chất hành vi theo một hướng khác, chứ không thể máy móc quy kết là lừa đảo.

Ví dụ, A có thửa đất thật, đủ quyền bán và ký đặt cọc với B một cách ngay tình. B chuyển cho A 500 triệu đồng. Một thời gian sau, A gặp khó khăn tài chính, sử dụng hết số tiền, sau đó cố tình không trả, bỏ khỏi nơi cư trú và có những hành vi nhằm chiếm đoạt khoản tiền đã nhận.

Trường hợp này khác về bản chất với việc A ngay từ đầu đã dựng chuyện có đất để lấy 500 triệu đồng. Tùy diễn biến cụ thể, cơ quan có thẩm quyền có thể phải xem xét liệu hành vi có dấu hiệu của một tội danh khác về xâm phạm sở hữu hay vẫn chỉ là quan hệ nghĩa vụ dân sự. Trong đó, Điều 175 Bộ luật Hình sự quy định về Tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản với những dấu hiệu pháp lý riêng. Nhưng cũng cần đặc biệt thận trọng: không phải cứ nhận tiền hợp pháp rồi không trả được là lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản.

Một người kinh doanh thua lỗ, mất khả năng thanh toán hoặc vi phạm hợp đồng không đồng nghĩa đương nhiên có hành vi chiếm đoạt. Phải xem xét đầy đủ mục đích, hành vi sau khi nhận tài sản, khả năng thực hiện nghĩa vụ, việc sử dụng tài sản và các dấu hiệu cụ thể mà điều luật hình sự quy định. Chính vì vậy, trong các vụ việc liên quan đến đặt cọc, câu hỏi “ý định chiếm đoạt xuất hiện trước hay sau khi nhận tiền?” thường có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc phân biệt Tội lừa đảo với những quan hệ pháp lý khác.

“Bỏ trốn”, khóa điện thoại, không trả lời tin nhắn có đủ căn cứ để khởi tố không?

Đây là điều người bị mất tiền cần đặc biệt lưu ý. Giả sử bạn chuyển 300 triệu đồng tiền cọc. Đến ngày công chứng, người bán không đến. Bạn gọi điện thì thuê bao không liên lạc được. Đến nhà thì hàng xóm nói họ đã chuyển đi. Những tình tiết này hoàn toàn có thể làm phát sinh nghi ngờ về hành vi chiếm đoạt, nhưng để xử lý hình sự vẫn phải xác minh toàn bộ vụ việc. “Bỏ trốn” trong cách nói đời thường và việc chứng minh dấu hiệu chiếm đoạt trong pháp luật hình sự không hoàn toàn giống nhau. Một người chuyển nơi ở, không nghe điện thoại hoặc né tránh chủ nợ chưa đủ để tự động kết luận họ phạm tội. Cơ quan có thẩm quyền sẽ phải xem xét nhiều vấn đề: người đó có thực sự sở hữu tài sản không; thông tin họ đưa ra trước khi nhận cọc có đúng không; hợp đồng được ký trong hoàn cảnh nào; sau khi nhận tiền họ làm gì; vì sao giao dịch không thực hiện được; họ có nhận tiền của nhiều người không; có hành vi che giấu danh tính, tẩu tán tài sản hay tạo chứng cứ giả không.

Ví dụ, A nhận tiền cọc bán đất nhưng sau đó phải nhập viện điều trị dài ngày, điện thoại bị mất và gia đình không biết giao dịch. Việc B không liên hệ được với A rõ ràng không thể được đánh giá giống với trường hợp A dùng căn cước giả, sổ đỏ giả, nhận tiền của năm người trong ba ngày rồi lập tức rời khỏi địa phương.

Do đó, người bị mất tiền không nên chỉ trình bày trong đơn rằng: “Người này nhận tiền xong bỏ trốn nên đề nghị khởi tố.” Thay vào đó, cần cung cấp toàn bộ chứng cứ thể hiện dấu hiệu gian dối và mục đích chiếm đoạt, nếu có. Giá trị của đơn tố giác nằm ở chứng cứ và diễn biến khách quan, không nằm ở việc sử dụng những từ ngữ thật nặng như “lừa đảo”, “bỏ trốn” hay “chiếm đoạt”.

Những dấu hiệu nào cho thấy vụ đặt cọc có nguy cơ không còn là tranh chấp dân sự thông thường?

Trong thực tế, không có một dấu hiệu riêng lẻ nào có thể thay thế việc đánh giá đầy đủ cấu thành tội phạm. Tuy nhiên, một số tình tiết nếu xuất hiện đồng thời sẽ là cảnh báo rất lớn. Chẳng hạn, người nhận cọc không phải chủ đất nhưng cố tình tự nhận là chủ; sử dụng Giấy chứng nhận giả hoặc giấy ủy quyền giả; cung cấp thông tin sai về quyền sở hữu; bán một tài sản cho nhiều người; nhận tiền của nhiều người trong thời gian rất ngắn; dùng danh tính hoặc địa chỉ không đúng; sau khi nhận tiền lập tức rời khỏi nơi cư trú và cắt toàn bộ liên lạc. Đặc biệt, nếu ngay từ thời điểm nhận cọc, người nhận tiền không có bất kỳ khả năng pháp lý nào để thực hiện giao dịch nhưng vẫn dựng lên một chuỗi thông tin nhằm tạo lòng tin, đây là vấn đề phải được xem xét rất nghiêm túc.

Ví dụ, A thuê một căn nhà rồi nói với B rằng nhà thuộc sở hữu của mình. A cho B xem một bản Giấy chứng nhận đã chỉnh sửa tên chủ sở hữu, đưa B đi xem nhà, thậm chí thuê người giả làm hàng xóm để xác nhận. Tin tưởng, B chuyển 1 tỷ đồng tiền đặt cọc. Ngay hôm sau A biến mất.

Trong trường hợp như vậy, không thể chỉ nhìn vào tờ giấy đặt cọc để nói: “Hai bên đã ký hợp đồng nên đây là dân sự.” Ngược lại, nếu tài sản là thật, người bán có quyền định đoạt, hai bên đã thực hiện nhiều bước của giao dịch nhưng sau đó phát sinh nguyên nhân khiến hợp đồng không tiếp tục được thì cần hết sức thận trọng trước khi hình sự hóa quan hệ. Có hợp đồng dân sự không loại trừ tuyệt đối trách nhiệm hình sự; nhưng có vi phạm hợp đồng cũng không đồng nghĩa chắc chắn có tội phạm. Đó chính là ranh giới phải được bóc tách bằng chứng cứ.

NGƯỜI BỊ MẤT TIỀN ĐẶT CỌC NÊN KHỞI KIỆN HAY TỐ GIÁC ĐẾN CÔNG AN?

Đây thường là câu hỏi quan trọng nhất khi sự việc đã xảy ra. Nếu vụ việc về bản chất là vi phạm nghĩa vụ đặt cọc, người bán có thật, tài sản có thật, không có dấu hiệu gian dối từ trước khi nhận tiền nhưng sau đó bên nhận cọc từ chối giao kết hoặc thực hiện hợp đồng, người đặt cọc có thể xem xét khởi kiện vụ án dân sự để yêu cầu giải quyết hậu quả của đặt cọc, hoàn trả tiền, phạt cọc, bồi thường thiệt hại hoặc các yêu cầu khác có căn cứ. Ngược lại, nếu có tài liệu cho thấy ngay từ đầu người nhận cọc đã dùng thông tin gian dối để lấy tiền, người bị hại có quyền tố giác dấu hiệu tội phạm đến cơ quan có thẩm quyền. Hồ sơ nên kèm theo hợp đồng đặt cọc, chứng từ chuyển tiền, tin nhắn, ghi âm hợp pháp, thông tin tài sản, tài liệu do người nhận cọc cung cấp và các chứng cứ về việc thông tin đó là giả hoặc sai sự thật.

Đặc biệt, nếu phát hiện nhiều người cùng bị nhận cọc đối với một tài sản, cần nhanh chóng bảo toàn chứng cứ và cung cấp thông tin cho cơ quan có thẩm quyền. Việc nhiều người bị hại có hoàn cảnh tương tự có thể có ý nghĩa quan trọng khi làm rõ phương thức, thủ đoạn và mục đích của người nhận tiền. Tuy nhiên, không nên viết đơn tố giác chỉ nhằm mục đích “nhờ Công an đòi tiền nhanh hơn” trong khi bản thân biết rõ đây chỉ là một tranh chấp hợp đồng. Cơ quan điều tra không phải cơ quan thu hồi công nợ dân sự. Ở chiều ngược lại, nếu thực tế đã có dấu hiệu gian dối nhằm chiếm đoạt tài sản thì cũng không nên vì tồn tại một hợp đồng đặt cọc mà cho rằng chỉ có thể kiện dân sự. Điều quan trọng nhất là xác định đúng bản chất pháp lý ngay từ đầu.

BỊ TỐ LỪA ĐẢO VÌ NHẬN CỌC NHƯNG GIAO DỊCH KHÔNG THÀNH THÌ PHẢI LÀM GÌ?

Không chỉ người giao tiền cần được bảo vệ. Trong thực tế cũng có trường hợp người nhận cọc bị tố giác hình sự chỉ vì hai bên xảy ra tranh chấp. Nếu bạn thực sự có tài sản, có quyền giao dịch và tại thời điểm nhận tiền không có ý định gian dối, chiếm đoạt, cần bảo quản toàn bộ tài liệu chứng minh diễn biến này.

Ví dụ, hồ sơ pháp lý của thửa đất, lịch sử thương lượng, tin nhắn thống nhất thời gian công chứng, tài liệu đã chuẩn bị để sang tên, lý do giao dịch không tiếp tục được, các đề nghị hoàn tiền hoặc giải quyết hậu quả đặt cọc đều có thể có ý nghĩa trong việc làm rõ bản chất sự việc.

Đặc biệt, khi được Cơ quan Công an mời làm việc, không nên vì lo sợ mà khai theo suy đoán hoặc tự sử dụng những từ ngữ có thể làm sai lệch bản chất sự việc. Hãy trình bày đúng trình tự: vì sao bán tài sản, giao dịch được hình thành thế nào, đã nhận bao nhiêu tiền, dự định thực hiện hợp đồng ra sao và nguyên nhân nào khiến giao dịch không hoàn thành. Nếu vụ việc có số tiền lớn hoặc đã xuất hiện tố giác về Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản, việc luật sư tham gia từ giai đoạn giải quyết nguồn tin về tội phạm có thể giúp rà soát chứng cứ và bảo vệ quyền lợi ngay từ đầu. Bởi chỉ một chi tiết bị hiểu sai về thời điểm xuất hiện ý định chiếm đoạt cũng có thể khiến cách nhìn nhận toàn bộ vụ việc thay đổi.

GIÁ TRỊ CỦA LUẬT SƯ TRONG VỤ VIỆC NHẬN CỌC RỒI CẮT LIÊN LẠC

Đối với những vụ việc nằm trên ranh giới giữa tranh chấp dân sự và dấu hiệu tội phạm, công việc quan trọng nhất của luật sư không phải là lập tức khẳng định “có tội” hoặc “không có tội”, mà là dựng lại toàn bộ dòng thời gian của giao dịch. Luật sư cần kiểm tra tình trạng pháp lý của tài sản tại thời điểm nhận cọc; người nhận tiền có quyền bán hay không; các thông tin đã cung cấp cho người mua; chứng từ chuyển tiền; tin nhắn trước và sau khi nhận cọc; việc sử dụng khoản tiền; nguyên nhân không thực hiện hợp đồng và hành vi của các bên sau khi tranh chấp phát sinh.

Nếu bảo vệ người giao tiền, luật sư có thể giúp xác định nên khởi kiện dân sự hay tố giác dấu hiệu tội phạm, xây dựng hồ sơ chứng cứ và tránh tình trạng đơn tố giác chỉ chứa những nhận định cảm tính.

Nếu bảo vệ người nhận cọc đang bị tố giác, luật sư cần làm rõ các chứng cứ chứng minh giao dịch ban đầu là có thật, không có thủ đoạn gian dối nhằm làm cho bên kia giao tài sản, nếu thực tế đúng như vậy; đồng thời phân biệt trách nhiệm do vi phạm hợp đồng với trách nhiệm hình sự.

Đặc biệt, không nên tự ý xóa tin nhắn, sửa giấy tờ, tạo chứng cứ mới hoặc thỏa thuận với người làm chứng để thay đổi nội dung sự việc. Những hành động tưởng rằng giúp mình “gỡ rắc rối” lại có thể làm tình hình nghiêm trọng hơn. Trong một vụ việc hình sự, sự thật phải được chứng minh bằng chứng cứ chứ không phải bằng câu chuyện được kể lại theo hướng có lợi nhất cho một bên.

KẾT LUẬN: NHẬN CỌC RỒI BỎ TRỐN KHÔNG ĐƯƠNG NHIÊN LÀ LỪA ĐẢO – NHƯNG MỘT TỜ HỢP ĐỒNG CŨNG KHÔNG THỂ CHE GIẤU HÀNH VI CHIẾM ĐOẠT

Nhận tiền đặt cọc rồi bỏ trốn có phải Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản hay không phải được đánh giá trên toàn bộ diễn biến của vụ việc. Nếu người nhận tiền ngay từ đầu đã dùng thủ đoạn gian dối để khiến người khác tin tưởng giao tiền với mục đích chiếm đoạt, hành vi có thể bị xem xét theo Điều 174 Bộ luật Hình sự về Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản nếu đáp ứng đầy đủ các dấu hiệu luật định.

Ngược lại, nếu giao dịch ban đầu hoàn toàn có thật, người nhận cọc có quyền đối với tài sản và thực sự có ý định thực hiện hợp đồng nhưng sau đó vì một nguyên nhân nào đó không tiếp tục giao dịch, thì việc vi phạm cam kết không tự động biến thành Tội lừa đảo. Trước hết phải xem xét trách nhiệm theo hợp đồng đặt cọc và pháp luật dân sự.

Nếu tài sản ban đầu được nhận hợp pháp nhưng sau đó mới xuất hiện hành vi nhằm chiếm đoạt, cơ quan có thẩm quyền phải đánh giá bản chất hành vi cụ thể, trong đó có thể phải xem xét các quy định khác như Điều 175 BLHS nếu có đủ dấu hiệu, chứ không được máy móc gắn mọi trường hợp với Tội lừa đảo. Vì vậy, khi gặp tình huống “nhận cọc – không thực hiện giao dịch – cắt liên lạc”, đừng chỉ hỏi người đó đã bỏ trốn hay chưa. Hãy đặt câu hỏi quan trọng hơn: TRƯỚC KHI NHẬN TIỀN, HỌ ĐÃ NÓI DỐI ĐIỀU GÌ ĐỂ KHIẾN BẠN GIAO TIỀN? Câu trả lời cho câu hỏi này có thể quyết định vụ việc là một tranh chấp đặt cọc tại Tòa án hay một vụ án hình sự về hành vi chiếm đoạt tài sản. Nếu bạn đã giao số tiền đặt cọc lớn nhưng người nhận tiền đột ngột cắt liên lạc, hoặc ngược lại đang bị tố giác lừa đảo vì một giao dịch đặt cọc không thành, nên rà soát hồ sơ ngay từ giai đoạn đầu. Một vụ tranh chấp dân sự không nên bị hình sự hóa, nhưng một hành vi lừa đảo cũng không thể được “dân sự hóa” chỉ bằng một tờ hợp đồng đặt cọc.