Yếu tố cấu thành tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản: Khi nào bị truy cứu trách nhiệm hình sự?

Trong thực tế, các vụ việc liên quan đến lừa đảo chiếm đoạt tài sản ngày càng diễn ra dưới nhiều hình thức khác nhau, từ vay tiền, mua bán hàng hóa, chuyển nhượng quyền sử dụng đất, góp vốn kinh doanh đến các giao dịch qua mạng xã hội. Không ít người sau khi giao tiền hoặc tài sản cho người khác mới phát hiện những thông tin mà đối phương cung cấp không đúng sự thật, thậm chí người nhận tiền đã cắt đứt liên lạc hoặc bỏ trốn.

Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp nhận tiền rồi không trả, không thực hiện hợp đồng hoặc không giao tài sản đều cấu thành tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Đây là vấn đề cần đặc biệt lưu ý bởi ranh giới giữa hành vi phạm tội và tranh chấp dân sự trong nhiều trường hợp khá phức tạp.

Ví dụ, một người vay 500 triệu đồng để kinh doanh nhưng sau đó thua lỗ, mất khả năng thanh toán. Nếu tại thời điểm vay, người này có nhu cầu vay thực tế, không sử dụng thủ đoạn gian dối nhằm chiếm đoạt tài sản thì việc không trả được nợ chưa đủ để kết luận phạm tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản.

Ngược lại, nếu ngay từ đầu người vay đã sử dụng thông tin giả, dựng lên hoạt động kinh doanh không có thật để người khác tin tưởng giao tiền với mục đích chiếm đoạt thì hành vi có thể cấu thành tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện luật định.

Vậy tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản có những yếu tố cấu thành nào? Thế nào là thủ đoạn gian dối? Mục đích chiếm đoạt tài sản được xác định ra sao? Lừa đảo bao nhiêu tiền thì bị truy cứu trách nhiệm hình sự? Làm thế nào để phân biệt tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản với tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản và tranh chấp dân sự thông thường?

Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản là gì? Căn cứ pháp lý xác định tội phạm

Theo Điều 174 Bộ luật Hình sự 2015, được sửa đổi, bổ sung, tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản được xác định đối với hành vi sử dụng thủ đoạn gian dối nhằm chiếm đoạt tài sản của người khác khi đáp ứng những điều kiện luật định. Đặc trưng của tội phạm này là người thực hiện đã đưa ra thông tin không đúng sự thật hoặc cố ý tạo dựng hoàn cảnh giả nhằm khiến người có tài sản tin tưởng và giao tài sản. Sau khi đạt được mục đích, người thực hiện chiếm đoạt tài sản đó.

Ví dụ, A không có quyền sử dụng thửa đất nhưng giả mạo giấy tờ, tự nhận là chủ sử dụng đất để ký hợp đồng đặt cọc với B. Tin tưởng những giấy tờ do A cung cấp, B chuyển cho A 300 triệu đồng. Sau khi nhận tiền, A chiếm đoạt và cắt đứt liên lạc.

Trong trường hợp này, hành vi của A có dấu hiệu của tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản bởi A đã sử dụng thông tin gian dối về quyền sử dụng đất để khiến B giao tiền. Tuy nhiên, để xác định một người phạm tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản, không thể chỉ căn cứ vào việc có thông tin gian dối hoặc có thiệt hại về tài sản. Cần chứng minh được mối quan hệ giữa thủ đoạn gian dối và việc giao tài sản, mục đích chiếm đoạt cùng những dấu hiệu cấu thành tội phạm khác.

Theo lý luận pháp luật hình sự, một tội phạm được xem xét thông qua bốn yếu tố cấu thành, bao gồm khách thể, mặt khách quan, chủ thể và mặt chủ quan của tội phạm. Đối với tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản, việc làm rõ đầy đủ bốn yếu tố này có ý nghĩa quyết định trong việc phân biệt hành vi phạm tội với những quan hệ dân sự phát sinh từ hợp đồng vay tài sản, mua bán, đặt cọc hoặc góp vốn. Đặc biệt, trong thực tiễn có những vụ việc người bị tố giác thực sự có hành vi gian dối nhưng chưa chắc đã đủ yếu tố cấu thành tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Ngược lại, cũng có những vụ việc được thể hiện dưới hình thức hợp đồng dân sự nhưng thực chất là phương thức để người phạm tội chiếm đoạt tài sản. Vì vậy, việc đánh giá bản chất hành vi phải căn cứ vào toàn bộ diễn biến giao dịch, thời điểm xuất hiện thủ đoạn gian dối, ý thức của người thực hiện và các chứng cứ khách quan liên quan.

Khách thể của tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản: Quyền sở hữu tài sản được pháp luật bảo vệ

Khách thể của tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản là quan hệ sở hữu tài sản được pháp luật hình sự bảo vệ.

Hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản trực tiếp xâm phạm đến quyền sở hữu tài sản của cá nhân, cơ quan hoặc tổ chức thông qua việc sử dụng thủ đoạn gian dối để chiếm đoạt tài sản. Tài sản bị chiếm đoạt có thể là tiền, vàng, xe ô tô, xe máy hoặc những tài sản khác có giá trị theo quy định pháp luật. Đối với các giao dịch liên quan đến bất động sản, cần xác định chính xác tài sản bị chiếm đoạt là tiền giao dịch, quyền tài sản hay tài sản cụ thể nào.

Ví dụ, A giả danh người có quyền chuyển nhượng đất để B tin tưởng chuyển 500 triệu đồng tiền đặt cọc. Trong trường hợp này, tài sản bị chiếm đoạt có thể được xác định là khoản tiền 500 triệu đồng mà B đã giao, nếu có đủ chứng cứ chứng minh hành vi chiếm đoạt.

Điều quan trọng là phải xác định được tài sản bị chiếm đoạt thuộc quyền sở hữu hoặc quyền quản lý hợp pháp của chủ thể bị xâm phạm và giá trị của tài sản tại thời điểm liên quan. Trong thực tế, có những trường hợp người tố giác cho rằng mình bị chiếm đoạt toàn bộ giá trị hợp đồng, nhưng số tiền thực tế đã giao cho bên kia thấp hơn nhiều. Khi đó, cần phân biệt giá trị tài sản đã bị chiếm đoạt với giá trị giao dịch dự kiến hoặc khoản lợi nhuận mà các bên kỳ vọng.

Ví dụ, A ký hợp đồng bán hàng trị giá 1 tỷ đồng nhưng B mới chuyển trước 200 triệu đồng. Nếu A sử dụng thủ đoạn gian dối để chiếm đoạt khoản tiền đã nhận, việc xác định giá trị tài sản bị chiếm đoạt không thể mặc nhiên căn cứ vào toàn bộ giá trị hợp đồng 1 tỷ đồng.

Đối với những trường hợp hành vi phạm tội chưa đạt, việc xác định trách nhiệm hình sự còn phải căn cứ vào quy định về phạm tội chưa đạt và các chứng cứ liên quan đến mục đích, hành vi thực tế của người thực hiện. Như vậy, xác định đúng khách thể và tài sản bị xâm phạm là cơ sở quan trọng để làm rõ hậu quả của hành vi, giá trị tài sản liên quan và việc áp dụng khung hình phạt tương ứng.

Mặt khách quan của tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản: Thủ đoạn gian dối phải được thực hiện trước khi chiếm đoạt

Mặt khách quan là yếu tố đặc biệt quan trọng khi xác định tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Đây cũng là nội dung thường phát sinh tranh luận trong quá trình điều tra, truy tố và xét xử, nhất là đối với những vụ việc có hợp đồng vay tiền, đặt cọc, mua bán hoặc góp vốn kinh doanh.

Dấu hiệu đặc trưng của mặt khách quan là hành vi sử dụng thủ đoạn gian dối để chiếm đoạt tài sản.

Thủ đoạn gian dối được hiểu là việc người thực hiện cố ý đưa ra thông tin sai sự thật, giả mạo tài liệu, tạo dựng tình huống không có thật hoặc thực hiện những hành vi khác nhằm làm cho người có tài sản nhận thức sai lệch về sự việc, từ đó tin tưởng giao tài sản. Thủ đoạn gian dối có thể được thực hiện bằng lời nói, văn bản, hình ảnh, giấy tờ giả, thông tin điện tử hoặc những phương thức khác.

Ví dụ, A không có hoạt động kinh doanh bất động sản nhưng tạo dựng hồ sơ dự án giả, đưa ra những hình ảnh và thông tin không đúng sự thật để kêu gọi B góp vốn. Tin tưởng dự án có thật, B chuyển 800 triệu đồng cho A. Sau khi nhận tiền, A sử dụng vào mục đích cá nhân và chiếm đoạt.

Trong trường hợp này, việc A tạo dựng dự án giả có thể được xác định là thủ đoạn gian dối nhằm khiến B giao tài sản. Tuy nhiên, không phải cứ cung cấp thông tin không chính xác trong giao dịch là đương nhiên phạm tội lừa đảo. Cần chứng minh người thực hiện biết thông tin đó không đúng sự thật nhưng vẫn cố ý sử dụng nhằm chiếm đoạt tài sản. Đặc biệt, cần làm rõ mối quan hệ nhân quả giữa hành vi gian dối và việc giao tài sản. Người bị hại phải giao tài sản do tin tưởng vào những thông tin gian dối mà người thực hiện đưa ra.

Ví dụ, A nói dối B rằng mình có quan hệ quen biết với một cán bộ ngân hàng, nhưng B cho A vay tiền hoàn toàn vì quan hệ bạn bè và không phụ thuộc vào thông tin này. Nếu sau đó A không trả nợ, không thể chỉ dựa vào lời nói dối không liên quan đến quyết định giao tiền để kết luận A phạm tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản.

Một dấu hiệu quan trọng khác là thủ đoạn gian dối phải xuất hiện trước việc người bị hại giao tài sản và có vai trò làm cho người bị hại giao tài sản. Đây là điểm cần đặc biệt chú ý khi phân biệt tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản với tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản. Đối với tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản, người thực hiện sử dụng thủ đoạn gian dối để có được tài sản và chiếm đoạt tài sản đó. Trong khi đó, đối với tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản, người thực hiện ban đầu nhận tài sản thông qua những hình thức hợp pháp như vay, mượn, thuê hoặc hợp đồng khác, sau đó mới thực hiện hành vi chiếm đoạt thuộc trường hợp luật định.

Ví dụ, A vay B 300 triệu đồng để kinh doanh. Tại thời điểm vay, A thực sự có hoạt động kinh doanh, có kế hoạch sử dụng tiền và có ý định trả nợ. Sau đó, do kinh doanh thua lỗ, A không có khả năng thanh toán. Trong trường hợp này, chưa thể kết luận A phạm tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản nếu không chứng minh được A đã sử dụng thủ đoạn gian dối nhằm chiếm đoạt tiền ngay từ quá trình xác lập giao dịch. Ngược lại, nếu A không có hoạt động kinh doanh nhưng cố ý dựng lên hợp đồng, đơn hàng và tài liệu giả để B tin tưởng cho vay tiền với mục đích chiếm đoạt thì có dấu hiệu của tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản.

Ngoài ra, cần xác định thời điểm người phạm tội đã chiếm đoạt được tài sản. Trong các giao dịch chuyển tiền, giao tiền mặt hoặc chuyển giao tài sản khác, việc xác định thời điểm tài sản bị chiếm đoạt phải dựa trên phương thức giao dịch và khả năng kiểm soát, định đoạt tài sản của người thực hiện. Như vậy, để chứng minh mặt khách quan của tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản, cần làm rõ hành vi gian dối cụ thể, thời điểm thực hiện, nội dung thông tin gian dối, sự tin tưởng của người bị hại, việc giao tài sản và hành vi chiếm đoạt. Nếu không làm rõ được những nội dung này, việc chỉ dựa vào hậu quả mất tiền hoặc hành vi không thực hiện hợp đồng để truy cứu trách nhiệm hình sự có thể dẫn đến xác định sai bản chất vụ việc.

Chủ thể của tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản: Ai có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự?

Chủ thể của tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản là người có năng lực trách nhiệm hình sự và đạt độ tuổi chịu trách nhiệm hình sự theo quy định pháp luật. Theo Điều 12 Bộ luật Hình sự, người từ đủ 16 tuổi trở lên phải chịu trách nhiệm hình sự về mọi tội phạm, trừ những trường hợp Bộ luật Hình sự có quy định khác. Đối với người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi, pháp luật chỉ quy định trách nhiệm hình sự đối với những tội phạm cụ thể được liệt kê tại khoản 2 Điều 12. Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản theo Điều 174 không thuộc danh mục này. Do đó, người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi không phải chịu trách nhiệm hình sự về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản theo Điều 174, kể cả khi hành vi gây ra thiệt hại lớn. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa mọi hậu quả pháp lý phát sinh từ hành vi đều được loại trừ. Tùy từng trường hợp, cần xem xét trách nhiệm dân sự và những biện pháp xử lý khác theo quy định pháp luật.

Ngoài điều kiện về độ tuổi, người thực hiện phải có năng lực trách nhiệm hình sự tại thời điểm thực hiện hành vi.

Ví dụ, một người mắc bệnh tâm thần nhưng vẫn có khả năng nhận thức và điều khiển hành vi, cố ý sử dụng giấy tờ giả để chiếm đoạt tài sản của người khác thì việc có tiền sử điều trị bệnh tâm thần không đương nhiên loại trừ trách nhiệm hình sự.

Ngược lại, nếu người đó thuộc trường hợp không có năng lực trách nhiệm hình sự theo Điều 21 Bộ luật Hình sự tại thời điểm thực hiện hành vi thì phải xem xét hậu quả pháp lý theo quy định tương ứng.

Một vấn đề khác cần lưu ý là tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản có thể được thực hiện bởi một người hoặc nhiều người cùng tham gia. Trong trường hợp có nhiều người liên quan, cơ quan tiến hành tố tụng phải xác định vai trò của từng người, bao gồm người thực hành, người tổ chức, người xúi giục hoặc người giúp sức theo quy định về đồng phạm.

Ví dụ, A lập dự án đầu tư giả, B biết rõ dự án không có thật nhưng vẫn cố ý tìm kiếm khách hàng, đưa thông tin gian dối để người khác chuyển tiền cho A. Nếu chứng minh được B cố ý cùng thực hiện tội phạm, vai trò của B có thể được xem xét theo quy định về đồng phạm.

Ngược lại, nếu B chỉ thực hiện công việc hành chính, không biết dự án là giả và không có ý thức giúp sức cho việc chiếm đoạt tài sản thì không thể mặc nhiên kết luận B là đồng phạm chỉ vì làm việc cùng A. Đặc biệt, pháp nhân thương mại không phải là chủ thể chịu trách nhiệm hình sự về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản theo Điều 174. Nếu hành vi được thực hiện thông qua hoạt động của một doanh nghiệp, cần xác định trách nhiệm hình sự của những cá nhân cụ thể có liên quan khi đáp ứng đầy đủ các dấu hiệu cấu thành tội phạm. Vì vậy, việc xác định chủ thể không chỉ dừng lại ở độ tuổi và năng lực trách nhiệm hình sự mà còn phải làm rõ hành vi, lỗi và vai trò thực tế của từng người trong vụ việc.

Mặt chủ quan của tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản: Mục đích chiếm đoạt phải được xác định như thế nào?

Mặt chủ quan của tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản thể hiện ở lỗi cố ý trực tiếp và mục đích chiếm đoạt tài sản của người thực hiện.

Người phạm tội nhận thức được thông tin mình đưa ra là gian dối, biết hành vi đó có thể khiến người khác tin tưởng giao tài sản và mong muốn chiếm đoạt tài sản thông qua thủ đoạn này. Đây là yếu tố có ý nghĩa đặc biệt quan trọng bởi trong nhiều vụ việc, hành vi bên ngoài có thể giống nhau nhưng mục đích của người thực hiện lại hoàn toàn khác nhau.

Ví dụ, A nhận 200 triệu đồng tiền đặt cọc để bán một thửa đất. Tại thời điểm nhận tiền, A có quyền chuyển nhượng hợp pháp và thực sự có ý định thực hiện giao dịch. Tuy nhiên, sau đó phát sinh tranh chấp khiến việc chuyển nhượng không thể hoàn tất.

Trong trường hợp này, việc A không thực hiện được hợp đồng chưa đủ để kết luận A có mục đích chiếm đoạt tài sản. Ngược lại, nếu ngay từ đầu A biết mình không có quyền chuyển nhượng đất nhưng vẫn giả mạo giấy tờ, cố ý tạo dựng thông tin để B giao tiền và chiếm đoạt khoản tiền đó thì hành vi có dấu hiệu của tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản.

Trong thực tiễn, mục đích chiếm đoạt thường không được thể hiện trực tiếp bằng văn bản hoặc lời thừa nhận của người thực hiện. Vì vậy, cơ quan tiến hành tố tụng phải đánh giá thông qua những chứng cứ khách quan như quá trình chuẩn bị giao dịch, nội dung thông tin được cung cấp, khả năng thực hiện cam kết, cách thức sử dụng tài sản và hành vi sau khi nhận tài sản. Tuy nhiên, cần đặc biệt lưu ý rằng việc người nhận tiền bỏ trốn, cắt đứt liên lạc hoặc không trả tiền không tự động chứng minh họ đã có mục đích chiếm đoạt ngay từ đầu. Những hành vi này có thể là chứng cứ cần được xem xét, nhưng phải đặt trong mối liên hệ với toàn bộ diễn biến vụ việc.

Ví dụ, A vay tiền của B để kinh doanh nhưng sau khi thua lỗ đã bỏ đi khỏi địa phương. Nếu không chứng minh được A sử dụng thủ đoạn gian dối để B giao tiền ngay từ đầu thì chưa đủ căn cứ xác định tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản chỉ từ hành vi bỏ đi.

Tùy tình tiết, cần xem xét hành vi có dấu hiệu của tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản hay chỉ là vi phạm nghĩa vụ dân sự. Vì vậy, khi xác định mặt chủ quan của tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản, phải chứng minh được ý thức gian dối và mục đích chiếm đoạt gắn liền với quá trình khiến người bị hại giao tài sản. Đây là căn cứ quan trọng nhằm bảo đảm không hình sự hóa những tranh chấp dân sự thông thường, đồng thời tránh bỏ lọt các hành vi sử dụng hợp đồng hoặc giao dịch dân sự làm phương tiện chiếm đoạt tài sản.

Lừa đảo chiếm đoạt bao nhiêu tiền thì bị truy cứu trách nhiệm hình sự? Mức hình phạt như thế nào?

Theo khoản 1 Điều 174 Bộ luật Hình sự, người sử dụng thủ đoạn gian dối chiếm đoạt tài sản của người khác trị giá từ 2 triệu đồng đến dưới 50 triệu đồng có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu đáp ứng đầy đủ các yếu tố cấu thành tội phạm. Đặc biệt, đối với tài sản trị giá dưới 2 triệu đồng, người thực hiện vẫn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu thuộc một trong những trường hợp luật định, chẳng hạn đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi chiếm đoạt tài sản mà còn vi phạm; đã bị kết án về tội này hoặc một trong các tội được Điều 174 liệt kê, chưa được xóa án tích mà còn vi phạm; hoặc hành vi gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội.

Ngoài ra, Điều 174 còn quy định trường hợp tài sản là phương tiện kiếm sống chính của người bị hại và gia đình họ cũng có thể là căn cứ truy cứu trách nhiệm hình sự đối với hành vi chiếm đoạt dưới 2 triệu đồng. Như vậy, không thể cho rằng cứ chiếm đoạt tài sản dưới 2 triệu đồng thì chắc chắn không phạm tội. Đối với mức hình phạt, Điều 174 quy định bốn khung hình phạt chính, tùy thuộc vào giá trị tài sản chiếm đoạt và những tình tiết định khung.

Các khung hình phạt nêu trên không chỉ phụ thuộc vào giá trị tài sản. Những tình tiết như phạm tội có tổ chức, có tính chất chuyên nghiệp, lợi dụng chức vụ, quyền hạn, sử dụng thủ đoạn xảo quyệt hoặc những tình tiết định khung khác cũng có thể ảnh hưởng đến việc áp dụng khoản tương ứng.

Ngoài hình phạt chính, người phạm tội còn có thể bị phạt tiền từ 10 triệu đồng đến 100 triệu đồng, cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 1 năm đến 5 năm, hoặc bị tịch thu một phần hay toàn bộ tài sản theo khoản 5 Điều 174. Tuy nhiên, không phải cứ có thiệt hại về tài sản từ 2 triệu đồng trở lên là đương nhiên cấu thành tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Cần chứng minh đầy đủ thủ đoạn gian dối, mục đích chiếm đoạt và những dấu hiệu cấu thành tội phạm.

Đặc biệt, giá trị tài sản dùng để xác định trách nhiệm hình sự phải được làm rõ trên cơ sở chứng cứ. Trong những vụ việc có nhiều lần giao tiền, nhiều người bị hại hoặc nhiều giao dịch khác nhau, cần xác định chính xác số tiền bị chiếm đoạt và mối liên hệ giữa các hành vi. Việc xác định sai giá trị tài sản có thể dẫn đến áp dụng không đúng khung hình phạt, ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của người bị buộc tội và người bị hại.

Phân biệt tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản, tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản và tranh chấp dân sự

Trong thực tế, nhiều vụ việc vay tiền, đặt cọc, mua bán hàng hóa hoặc góp vốn kinh doanh thường bị nhầm lẫn giữa tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản, tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản và tranh chấp dân sự.

Điểm khác biệt quan trọng nhất nằm ở thời điểm xuất hiện thủ đoạn gian dối, cách thức nhận tài sản và mục đích chiếm đoạt.

Đối với tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản theo Điều 174 Bộ luật Hình sự, người thực hiện sử dụng thủ đoạn gian dối trước khi nhận tài sản, khiến người bị hại tin tưởng giao tài sản và qua đó thực hiện hành vi chiếm đoạt.

Ví dụ, A biết mình không có hàng hóa nhưng vẫn lập website bán hàng giả, đưa hình ảnh sản phẩm không có thật để B chuyển tiền mua hàng. Sau khi nhận tiền, A chiếm đoạt và không thực hiện việc giao hàng.

Đối với tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản theo Điều 175 Bộ luật Hình sự, người thực hiện ban đầu nhận tài sản thông qua hợp đồng vay, mượn, thuê hoặc hình thức hợp đồng khác, sau đó thực hiện hành vi chiếm đoạt thuộc những trường hợp được điều luật quy định. Ví dụ, A vay B 300 triệu đồng theo hợp đồng hợp pháp. Sau khi nhận tiền, A sử dụng thủ đoạn gian dối hoặc bỏ trốn nhằm chiếm đoạt tài sản. Nếu có đủ các dấu hiệu luật định, hành vi có thể được xem xét theo Điều 175.

Đối với tranh chấp dân sự, các bên có thể đã xác lập giao dịch hợp pháp nhưng một bên không thực hiện hoặc thực hiện không đúng nghĩa vụ. Ví dụ, A nhận tiền đặt cọc của B để chuyển nhượng đất. Sau đó, do không thống nhất được thời hạn bàn giao hoặc phát sinh tranh chấp về điều kiện hợp đồng, các bên không thể tiếp tục giao dịch.

Nếu không có căn cứ chứng minh A sử dụng thủ đoạn gian dối nhằm chiếm đoạt tài sản, vụ việc có thể là tranh chấp hợp đồng đặt cọc cần được giải quyết theo pháp luật dân sự. Đặc biệt, không phải cứ người nhận tiền không trả, không giao hàng hoặc cắt đứt liên lạc thì chắc chắn phạm tội lừa đảo. Những tình tiết này phải được đánh giá cùng thời điểm xuất hiện ý thức chiếm đoạt, phương thức nhận tài sản và các chứng cứ khác. Ngược lại, việc các bên có ký hợp đồng dân sự cũng không đương nhiên loại trừ trách nhiệm hình sự. Nếu hợp đồng được sử dụng như một công cụ để thực hiện thủ đoạn gian dối và chiếm đoạt tài sản, hành vi vẫn có thể cấu thành tội phạm. Vì vậy, khi tiếp nhận những vụ việc có dấu hiệu chiếm đoạt tài sản, cần nghiên cứu toàn bộ quá trình giao dịch thay vì chỉ dựa vào tên gọi hợp đồng hoặc hậu quả không thực hiện nghĩa vụ.

Khi nghi ngờ có hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản, người bị hại cần làm gì?

Khi phát hiện mình có dấu hiệu bị lừa đảo chiếm đoạt tài sản, người bị hại cần chủ động thu thập, bảo quản chứng cứ và thực hiện các thủ tục pháp lý phù hợp. Trước hết, cần lưu giữ toàn bộ tài liệu liên quan đến quá trình giao dịch, bao gồm hợp đồng, giấy biên nhận, chứng từ chuyển khoản, tin nhắn, email, nội dung trao đổi và những tài liệu thể hiện thông tin mà bên nhận tài sản đã cung cấp. Đặc biệt, cần tập trung thu thập chứng cứ về thủ đoạn gian dối trước thời điểm giao tài sản.

Ví dụ, trong vụ việc chuyển tiền đặt cọc mua đất, người bị hại cần lưu giữ giấy tờ mà bên nhận tiền đã sử dụng để chứng minh quyền chuyển nhượng, nội dung cam kết, thông tin về thửa đất và các tài liệu thể hiện quá trình giao tiền.

Nếu phát hiện giấy tờ có dấu hiệu giả mạo hoặc người nhận tiền không có quyền chuyển nhượng, đây có thể là những tình tiết quan trọng cần được cơ quan có thẩm quyền xác minh. Người bị hại có thể làm đơn tố giác tội phạm gửi cơ quan có thẩm quyền theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự. Trong đơn, cần trình bày rõ quá trình quen biết, giao dịch, những thông tin gian dối được cung cấp, thời điểm giao tài sản, số tiền hoặc tài sản đã giao và hành vi của người bị tố giác sau khi nhận tài sản.

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng việc nộp đơn tố giác không đồng nghĩa với việc cơ quan tiến hành tố tụng bắt buộc phải khởi tố vụ án. Cơ quan có thẩm quyền phải tiếp nhận, kiểm tra, xác minh nguồn tin về tội phạm và đưa ra quyết định theo quy định pháp luật. Đối với người bị tố giác hoặc người bị buộc tội, cần cung cấp đầy đủ tài liệu chứng minh bản chất giao dịch, quá trình thực hiện nghĩa vụ, việc sử dụng tài sản và những tình tiết có liên quan. Nếu có căn cứ cho rằng vụ việc chỉ là tranh chấp dân sự, người bị tố giác có quyền trình bày, cung cấp chứng cứ và đề nghị cơ quan tiến hành tố tụng đánh giá khách quan.

Đặc biệt, luật sư cần làm rõ bốn yếu tố cấu thành tội phạm, trong đó tập trung vào thủ đoạn gian dối, thời điểm xuất hiện mục đích chiếm đoạt và mối quan hệ giữa hành vi gian dối với việc giao tài sản. Đối với người bị hại, việc xác định đúng tội danh và giá trị tài sản bị chiếm đoạt là cơ sở quan trọng để bảo vệ quyền lợi và yêu cầu giải quyết trách nhiệm bồi thường. Đối với người bị buộc tội, việc đánh giá chính xác chứng cứ và phân biệt hành vi phạm tội với vi phạm nghĩa vụ dân sự có ý nghĩa quan trọng nhằm bảo đảm không bị truy cứu trách nhiệm hình sự khi chưa đủ căn cứ pháp luật.

Không phải cứ nhận tiền rồi không trả là phạm tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản

Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản theo Điều 174 Bộ luật Hình sự được xác định trên cơ sở bốn yếu tố cấu thành tội phạm, bao gồm khách thể, mặt khách quan, chủ thể và mặt chủ quan. Trong đó, thủ đoạn gian dối và mục đích chiếm đoạt tài sản là những dấu hiệu đặc biệt quan trọng. Người thực hiện phải sử dụng thủ đoạn gian dối nhằm khiến người bị hại tin tưởng giao tài sản và qua đó chiếm đoạt tài sản.

Việc không thực hiện hợp đồng, chậm trả nợ hoặc mất khả năng thanh toán không đương nhiên cấu thành tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Tuy nhiên, nếu hợp đồng hoặc giao dịch dân sự được sử dụng làm phương tiện để gian dối và chiếm đoạt tài sản thì người thực hiện vẫn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Vì vậy, khi giải quyết những vụ việc có dấu hiệu lừa đảo, cần làm rõ toàn bộ quá trình giao dịch, xác định thời điểm xuất hiện thủ đoạn gian dối, mục đích chiếm đoạt và giá trị tài sản liên quan. Việc đánh giá đầy đủ các yếu tố cấu thành tội phạm không chỉ giúp xử lý đúng người, đúng tội, đúng pháp luật mà còn góp phần bảo vệ quyền lợi hợp pháp của người bị hại, đồng thời tránh hình sự hóa những tranh chấp dân sự thông thường.

Thông tin liên hệ

Văn phòng Luật Công Tâm

Địa chỉ: Tầng 6, số 141 Hoàng Quốc Việt, phường Nghĩa Đô, Hà Nội.
Hotline hỗ trợ 24/7: 0972 810 901 – 0969 545 660
Website Luật Công Tâm
Email: [email protected]