Nhiều người cho rằng khi người thân qua đời và để lại di chúc thì toàn bộ tài sản sẽ được chia theo đúng nội dung di chúc đó. Tuy nhiên, trên thực tế, không phải mọi trường hợp có di chúc đều được giải quyết hoàn toàn theo di chúc. Pháp luật về thừa kế quy định một số trường hợp dù người chết đã lập di chúc nhưng di sản vẫn được chia theo pháp luật đối với toàn bộ hoặc một phần tài sản. Điều này có thể ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của những người thừa kế, đặc biệt khi phát sinh tranh chấp về nhà đất, tài sản chung của gia đình hoặc tính hợp pháp của di chúc. Vậy những trường hợp nào có di chúc nhưng vẫn chia thừa kế theo pháp luật? Dưới đây là những quy định quan trọng bạn cần biết để bảo vệ quyền lợi của mình.
Di chúc không hợp pháp thì di sản có thể được chia theo pháp luật
Một trong những trường hợp phổ biến là người chết có để lại di chúc nhưng di chúc không đáp ứng các điều kiện có hiệu lực theo quy định pháp luật. Chẳng hạn, người lập di chúc không minh mẫn, sáng suốt khi lập di chúc; bị lừa dối, đe dọa hoặc cưỡng ép; nội dung di chúc vi phạm điều cấm của luật hoặc trái đạo đức xã hội. Ngoài ra, hình thức di chúc cũng phải phù hợp với quy định pháp luật tương ứng.
Trong trường hợp di chúc không hợp pháp, việc phân chia di sản có thể được thực hiện theo pháp luật thay vì theo nội dung di chúc. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng không phải cứ có tranh chấp hoặc có người nghi ngờ chữ ký trong di chúc là toàn bộ di chúc đương nhiên vô hiệu. Cơ quan có thẩm quyền sẽ xem xét các chứng cứ liên quan như bản gốc di chúc, chữ ký, chữ viết, tình trạng nhận thức của người lập di chúc và các tài liệu khác để xác định tính hợp pháp.
Đặc biệt, nếu chỉ một phần nội dung di chúc không hợp pháp mà phần còn lại vẫn có hiệu lực thì không nhất thiết toàn bộ di chúc bị vô hiệu. Vì vậy, khi phát sinh tranh chấp, cần xác định chính xác phần nào của di chúc không có hiệu lực để giải quyết việc chia thừa kế phù hợp.
Di chúc không định đoạt hết tài sản của người chết
Không ít trường hợp người chết có lập di chúc nhưng chỉ đề cập đến một phần tài sản thuộc quyền sở hữu của mình. Ví dụ, người cha lập di chúc để lại căn nhà cho con trai nhưng không đề cập đến một thửa đất khác mà mình đang đứng tên. Khi người cha qua đời, phần tài sản không được định đoạt trong di chúc có thể được chia theo pháp luật nếu không có căn cứ hợp pháp khác để xác định cách phân chia.
Theo quy định tại Điều 650 Bộ luật Dân sự năm 2015, thừa kế theo pháp luật được áp dụng đối với phần di sản không được định đoạt trong di chúc. Điều này có nghĩa là di chúc vẫn có thể có hiệu lực đối với căn nhà được đề cập, trong khi thửa đất còn lại được giải quyết theo quy định về thừa kế theo pháp luật.
Đây là điểm rất quan trọng trong các vụ tranh chấp thừa kế nhà đất. Người thừa kế không nên mặc nhiên cho rằng một người được hưởng tài sản theo di chúc sẽ có quyền đối với toàn bộ di sản của người chết. Cần kiểm tra phạm vi tài sản được định đoạt, quyền sở hữu của người để lại di sản và những tài sản chưa được đề cập trong di chúc.
Phần di sản liên quan đến phần di chúc không có hiệu lực được chia theo pháp luật
Một trường hợp khác là di chúc chỉ vô hiệu đối với một phần nội dung hoặc có phần di sản được định đoạt nhưng không thể thực hiện theo quy định pháp luật. Khi đó, phần di sản tương ứng có thể được chia theo pháp luật, còn phần di sản khác vẫn được phân chia theo di chúc nếu đáp ứng điều kiện có hiệu lực.
Ví dụ, người mẹ lập di chúc để lại hai tài sản cho hai người con. Tuy nhiên, một phần nội dung di chúc liên quan đến tài sản không thuộc quyền sở hữu của người mẹ hoặc không đáp ứng điều kiện có hiệu lực. Trong trường hợp này, cần xác định rõ phần tài sản nào thực sự thuộc di sản và phần nội dung nào không có hiệu lực để áp dụng cách chia phù hợp.
Đặc biệt, nếu tài sản được đề cập trong di chúc là tài sản chung của vợ chồng hoặc tài sản chung với người khác thì không phải toàn bộ tài sản đó đều là di sản thừa kế. Trước khi chia thừa kế, cần xác định phần quyền sở hữu của người chết. Chỉ phần tài sản thuộc quyền của người chết mới được xem xét phân chia theo di chúc hoặc theo pháp luật.
Người thừa kế theo di chúc chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc
Theo quy định tại Điều 643 Bộ luật Dân sự năm 2015, di chúc có hiệu lực từ thời điểm mở thừa kế, thông thường là thời điểm người có tài sản chết. Tuy nhiên, nếu người thừa kế theo di chúc chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc thì phần di chúc liên quan đến người đó không có hiệu lực.
Ví dụ, người cha lập di chúc để lại căn nhà cho con trai. Tuy nhiên, người con trai chết trước người cha và di chúc không có quy định khác có thể áp dụng đối với phần tài sản này. Khi người cha qua đời, phần di sản liên quan đến người con trai đã chết có thể được chia theo pháp luật.
Cần lưu ý rằng việc người được chỉ định hưởng di sản chết trước người lập di chúc không đồng nghĩa với việc con của người đó đương nhiên được nhận phần tài sản theo di chúc. Cần xem xét quy định về hiệu lực di chúc, nội dung di chúc và các điều kiện áp dụng thừa kế thế vị theo pháp luật. Thừa kế thế vị chỉ áp dụng trong những trường hợp luật định, không phải mọi trường hợp người thừa kế theo di chúc chết trước người để lại di sản.
Cơ quan, tổ chức được hưởng di sản theo di chúc không còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế
Người lập di chúc có thể chỉ định một cá nhân, cơ quan hoặc tổ chức hưởng di sản. Tuy nhiên, nếu người hoặc tổ chức được chỉ định không còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế thì phần di chúc liên quan có thể không có hiệu lực theo Điều 643 Bộ luật Dân sự năm 2015.
Chẳng hạn, một người lập di chúc để lại một khoản tiền cho một tổ chức cụ thể nhưng tổ chức đó đã chấm dứt tồn tại trước khi người lập di chúc qua đời. Trong tình huống này, cần xem xét tình trạng pháp lý của tổ chức, nội dung di chúc và các quy định có liên quan để xác định hướng xử lý phần tài sản đó.
Nếu phần di sản không được định đoạt hợp lệ hoặc phần di chúc liên quan không có hiệu lực thì có thể phát sinh căn cứ chia thừa kế theo pháp luật. Việc giải quyết cần dựa trên tình trạng thực tế của người hoặc tổ chức được chỉ định, chứ không chỉ căn cứ vào tên gọi được ghi trong di chúc.
Người thừa kế theo di chúc không có quyền hưởng di sản
Một trường hợp khác cần lưu ý là người được chỉ định hưởng di sản theo di chúc thuộc trường hợp không được quyền hưởng di sản theo Điều 621 Bộ luật Dân sự năm 2015 và không thuộc trường hợp ngoại lệ do luật quy định.
Chẳng hạn, pháp luật quy định một số trường hợp người có hành vi vi phạm nghiêm trọng đối với người để lại di sản hoặc có hành vi gian dối, cưỡng ép, giả mạo, sửa chữa, hủy hoặc che giấu di chúc nhằm hưởng một phần hoặc toàn bộ di sản có thể không được quyền hưởng di sản. Việc áp dụng phải căn cứ vào đúng điều kiện luật định và chứng cứ của vụ việc.
Nếu người được chỉ định trong di chúc không có quyền hưởng di sản thì phần di sản liên quan có thể được chia theo pháp luật khi đáp ứng điều kiện áp dụng. Tuy nhiên, pháp luật cũng quy định ngoại lệ đối với một số trường hợp người để lại di sản biết hành vi của người đó nhưng vẫn cho họ hưởng di sản theo di chúc. Vì vậy, không thể chỉ dựa vào một cáo buộc hoặc mâu thuẫn trong gia đình để kết luận một người đương nhiên mất quyền hưởng thừa kế.
Người thừa kế theo di chúc từ chối nhận di sản
Theo Điều 620 Bộ luật Dân sự năm 2015, người thừa kế có quyền từ chối nhận di sản, trừ trường hợp việc từ chối nhằm trốn tránh thực hiện nghĩa vụ tài sản của mình đối với người khác. Việc từ chối phải được thể hiện trước thời điểm phân chia di sản và đáp ứng các điều kiện luật định.
Ví dụ, người cha lập di chúc để lại một khoản tiền cho con gái nhưng người con gái có văn bản từ chối nhận di sản hợp lệ. Khi đó, phần di sản liên quan cần được xem xét giải quyết theo quy định pháp luật, căn cứ vào nội dung di chúc và các quy định về thừa kế.
Tuy nhiên, không nên hiểu rằng cứ có người từ chối nhận di sản thì toàn bộ di sản đều được chia theo pháp luật. Việc xử lý phụ thuộc vào phần di sản bị ảnh hưởng, nội dung di chúc và quy định áp dụng trong từng trường hợp. Nếu chỉ một phần di sản không thể phân chia theo di chúc thì phần còn lại vẫn có thể được chia theo di chúc hợp pháp.
Người được hưởng di sản bắt buộc vẫn có thể được hưởng dù di chúc không đề cập
Một vấn đề thường gây tranh chấp là người lập di chúc để lại toàn bộ tài sản cho một người mà không dành phần di sản nào cho những thành viên khác trong gia đình. Tuy nhiên, theo Điều 644 Bộ luật Dân sự năm 2015, một số người vẫn được hưởng phần di sản bắt buộc ngay cả khi không được người lập di chúc cho hưởng hoặc chỉ được cho hưởng ít hơn mức luật định.
Những người thuộc diện này gồm con chưa thành niên, cha, mẹ, vợ hoặc chồng và con thành niên mà không có khả năng lao động, trừ trường hợp họ từ chối nhận di sản hoặc không có quyền hưởng di sản theo quy định pháp luật. Về nguyên tắc, họ được hưởng phần di sản bằng hai phần ba suất của một người thừa kế theo pháp luật nếu di sản được chia theo pháp luật, trong trường hợp họ không được người lập di chúc cho hưởng hoặc chỉ được hưởng ít hơn mức đó.
Đây là trường hợp cần phân biệt rõ: việc có người thừa kế bắt buộc không nhất thiết khiến toàn bộ di chúc mất hiệu lực. Di chúc vẫn có thể được thực hiện, nhưng quyền hưởng di sản của những người thuộc diện được bảo vệ phải được xem xét theo quy định. Vì vậy, khi lập di chúc hoặc giải quyết tranh chấp thừa kế, cần xác định đầy đủ những người có quyền hưởng di sản bắt buộc để tránh việc phân chia không đúng pháp luật.
Cần làm gì khi gia đình có di chúc nhưng phát sinh tranh chấp thừa kế?
Khi người thân qua đời và để lại di chúc, các thành viên trong gia đình nên kiểm tra tính hợp pháp của di chúc, xác định tài sản nào thuộc di sản, những ai là người thừa kế và có phần di sản nào không được định đoạt hoặc không thể chia theo di chúc hay không. Các tài liệu như bản gốc di chúc, giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, giấy tờ chứng minh quan hệ gia đình, giấy tờ sở hữu tài sản và tài liệu liên quan đến tình trạng lập di chúc cần được thu thập, bảo quản cẩn thận.
Nếu có nghi ngờ về chữ ký, chữ viết, tình trạng nhận thức của người lập di chúc hoặc có dấu hiệu giả mạo, lừa dối, cưỡng ép, các bên cần thu thập chứng cứ hợp pháp để làm rõ. Không nên tự ý chuyển nhượng, tặng cho hoặc định đoạt tài sản đang có tranh chấp khi chưa xác định rõ quyền của các bên, bởi việc này có thể làm phát sinh những rủi ro pháp lý phức tạp hơn.
Trong trường hợp không thể tự thỏa thuận, người có quyền lợi liên quan có thể cân nhắc khởi kiện tại Tòa án có thẩm quyền để yêu cầu giải quyết tranh chấp thừa kế. Việc chuẩn bị đầy đủ tài liệu, xác định đúng yêu cầu khởi kiện và làm rõ căn cứ chia di sản sẽ giúp quá trình giải quyết vụ việc thuận lợi hơn.
Vai trò của luật sư trong tranh chấp thừa kế có di chúc
Đối với các vụ việc có di chúc nhưng vẫn phát sinh căn cứ chia thừa kế theo pháp luật, luật sư có thể hỗ trợ kiểm tra hiệu lực di chúc, xác định phạm vi di sản và quyền hưởng thừa kế của từng người. Luật sư cũng có thể phân tích các tài liệu, chứng cứ liên quan, đánh giá căn cứ yêu cầu tuyên bố di chúc vô hiệu và xác định phần di sản cần chia theo pháp luật.
Ngoài ra, luật sư có thể hỗ trợ thương lượng, hòa giải, soạn thảo đơn khởi kiện và các văn bản tố tụng cần thiết, đồng thời bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của khách hàng trong quá trình giải quyết tại Tòa án. Việc được tư vấn từ sớm đặc biệt cần thiết khi tranh chấp liên quan đến nhà đất có giá trị lớn, nhiều người thừa kế hoặc có dấu hiệu giả mạo di chúc.
Kết luận
Có di chúc không đồng nghĩa với việc toàn bộ di sản luôn được chia theo di chúc. Theo quy định của Bộ luật Dân sự năm 2015, thừa kế theo pháp luật vẫn được áp dụng trong những trường hợp nhất định, chẳng hạn như di chúc không hợp pháp, di sản không được định đoạt trong di chúc, phần di chúc không có hiệu lực hoặc người được chỉ định hưởng di sản không còn đủ điều kiện hưởng theo quy định pháp luật. Bên cạnh đó, quyền hưởng di sản bắt buộc của một số người thân cũng cần được bảo đảm ngay cả khi nội dung di chúc không đề cập đến họ.
Để bảo vệ quyền lợi của mình, người thừa kế cần kiểm tra kỹ nội dung di chúc, xác định chính xác phần di sản và căn cứ pháp lý áp dụng cho từng trường hợp. Nếu xảy ra tranh chấp, việc thu thập chứng cứ và tìm kiếm sự hỗ trợ pháp lý kịp thời sẽ giúp hạn chế rủi ro, tránh mất quyền lợi và bảo đảm việc phân chia di sản được thực hiện đúng quy định pháp luật.
📞 THÔNG TIN LIÊN HỆ
Văn phòng Luật Công Tâm
Địa chỉ: Tầng 6, số 141 Hoàng Quốc Việt, phường Nghĩa Đô, Hà Nội.
Hotline hỗ trợ 24/7: 0972 810 901 – 0969 545 660
Website Luật Công Tâm
Email: [email protected]
