Người bị buộc tội có quyền từ chối đối chất không? Những trường hợp cần lưu ý

Trong quá trình điều tra vụ án hình sự, đối chất là hoạt động tố tụng thường được thực hiện khi lời khai của những người tham gia tố tụng có điểm mâu thuẫn, chưa thống nhất về các tình tiết liên quan đến vụ án. Tuy nhiên, khi được yêu cầu đối chất với bị hại, người làm chứng hoặc người có liên quan, không ít người bị buộc tội cảm thấy lo lắng, áp lực và muốn từ chối tham gia vì sợ những câu hỏi bất lợi hoặc vô tình đưa ra lời khai ảnh hưởng đến quyền lợi của mình. Vậy người bị buộc tội có quyền từ chối đối chất không? Nếu không đồng ý trả lời câu hỏi hoặc không muốn đối chất thì có bị xem là bất lợi trong quá trình giải quyết vụ án hay không? Đây là những vấn đề quan trọng mà người bị buộc tội cần nắm rõ để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.

Đối chất trong vụ án hình sự là gì? Khi nào cơ quan điều tra được tiến hành đối chất?

Đối chất là hoạt động điều tra được thực hiện khi có mâu thuẫn trong lời khai giữa hai người hoặc nhiều người mà cơ quan tiến hành tố tụng đã áp dụng các biện pháp điều tra khác nhưng vẫn chưa giải quyết được. Mục đích của hoạt động này là làm rõ những tình tiết chưa thống nhất, kiểm tra tính chính xác của lời khai và xác định sự thật khách quan của vụ án.

Theo Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, việc đối chất được tiến hành khi xuất hiện những mâu thuẫn trong lời khai và các biện pháp điều tra khác chưa thể giải quyết được. Trước khi tiến hành đối chất, Điều tra viên phải thông báo cho Viện kiểm sát có thẩm quyền để cử Kiểm sát viên kiểm sát hoạt động này. Nếu Kiểm sát viên vắng mặt thì phải ghi rõ vào biên bản đối chất.

Trong quá trình đối chất, Điều tra viên có thể đặt câu hỏi về mối quan hệ giữa những người tham gia, làm rõ các tình tiết cần xác minh, đưa ra chứng cứ, tài liệu, đồ vật có liên quan và cho phép những người tham gia đối chất hỏi lẫn nhau. Toàn bộ câu hỏi và câu trả lời phải được ghi nhận vào biên bản theo quy định.

Như vậy, đối chất không phải là hoạt động được tiến hành tùy tiện trong mọi vụ án mà phải xuất phát từ nhu cầu làm rõ những mâu thuẫn thực tế trong lời khai. Việc đối chất cũng phải tuân thủ đúng trình tự, thủ tục nhằm bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của những người tham gia tố tụng.

Người bị buộc tội có quyền từ chối đối chất không?

Đây là vấn đề cần phân biệt rõ giữa quyền từ chối đưa ra lời khai chống lại chính mình và việc từ chối tham gia hoạt động đối chất.

Theo quy định tại  Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, người bị buộc tội bao gồm người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can và bị cáo. Trong đó, pháp luật ghi nhận quyền trình bày lời khai, trình bày ý kiến nhưng không buộc người bị buộc tội phải đưa ra lời khai chống lại chính mình hoặc buộc phải nhận mình có tội.

Cụ thể, quy định bị can có quyền trình bày lời khai, trình bày ý kiến, không buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình hoặc buộc phải nhận mình có tội. Đây là quyền quan trọng nhằm bảo vệ người bị buộc tội trước nguy cơ bị ép buộc khai nhận hoặc phải đưa ra những thông tin bất lợi cho bản thân.

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng pháp luật không quy định người bị buộc tội có quyền từ chối đối chất trong mọi trường hợp. Điều 189 Bộ luật Tố tụng hình sự quy định về căn cứ và trình tự tiến hành đối chất nhưng không thiết lập một quyền từ chối đối chất tuyệt đối cho bị can, bị cáo. Vì vậy, không thể đồng nhất quyền im lặng, không buộc phải tự buộc tội với quyền tùy ý không chấp hành mọi yêu cầu tố tụng.

Nói cách khác, người bị buộc tội có quyền không trả lời những câu hỏi có nguy cơ buộc mình phải đưa ra lời khai chống lại chính mình hoặc nhận mình có tội. Nhưng nếu được triệu tập hợp pháp, họ cần phân biệt nghĩa vụ có mặt theo yêu cầu của cơ quan có thẩm quyền với quyền lựa chọn không khai báo về những nội dung bất lợi cho bản thân. Đây là điểm rất quan trọng để tránh những rủi ro không đáng có trong quá trình điều tra.

Có quyền im lặng nhưng không đồng nghĩa với quyền tự ý vắng mặt khi được triệu tập

Một trong những hiểu lầm phổ biến là khi đã có quyền không buộc phải khai báo chống lại chính mình thì người bị buộc tội có thể từ chối mọi hoạt động điều tra, kể cả việc có mặt theo giấy triệu tập. Trên thực tế, đây là hai vấn đề hoàn toàn khác nhau.

Theo quy định về triệu tập bị can tại Điều 182 Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015, bị can phải có mặt theo giấy triệu tập của cơ quan có thẩm quyền. Trường hợp vắng mặt không vì lý do bất khả kháng hoặc do trở ngại khách quan, hoặc có biểu hiện trốn tránh, Điều tra viên có thể ra quyết định áp giải.

Đối với bị cáo, khoản 3 Điều 61 Bộ luật Tố tụng hình sự cũng quy định nghĩa vụ có mặt theo giấy triệu tập của Tòa án. Nếu vắng mặt không có lý do bất khả kháng hoặc không do trở ngại khách quan thì có thể bị áp giải; trường hợp bỏ trốn thì bị truy nã.

Do đó, nếu không đồng ý với việc đối chất, người bị buộc tội không nên tự ý bỏ về, không đến theo giấy triệu tập hoặc có hành vi cản trở hoạt động điều tra. Nếu có lý do chính đáng, chẳng hạn như tình trạng sức khỏe không bảo đảm hoặc có trở ngại khách quan, cần thông báo và cung cấp tài liệu chứng minh cho cơ quan có thẩm quyền để được xem xét.

Điều quan trọng là người bị buộc tội có thể thực hiện quyền không tự buộc tội mình trong quá trình làm việc mà không nhất thiết phải lựa chọn cách thức vắng mặt hoặc né tránh hoạt động tố tụng.

Những trường hợp người bị buộc tội cần đặc biệt lưu ý khi tham gia đối chất

Thứ nhất, khi lời khai của người khác có nội dung buộc tội nhưng không đúng sự thật.

Trong một số vụ án, lời khai của bị hại, người làm chứng hoặc những người có liên quan có thể xuất hiện những nội dung bất lợi cho người bị buộc tội. Tuy nhiên, không phải mọi lời khai buộc tội đều phản ánh chính xác diễn biến sự việc.

Khi tham gia đối chất, người bị buộc tội cần bình tĩnh trình bày quan điểm, chỉ rõ những nội dung không đúng và đề nghị Điều tra viên kiểm tra, đối chiếu với các tài liệu, chứng cứ khác. Nếu có tin nhắn, ghi âm, hình ảnh, dữ liệu điện tử hoặc người làm chứng có thể chứng minh lời khai của mình thì cần chủ động đề nghị đưa những tài liệu này vào quá trình xác minh.

Không nên vì tâm lý lo sợ hoặc áp lực từ người đối chất mà thừa nhận những tình tiết không đúng với sự thật.

Thứ hai, khi bị đặt câu hỏi có thể dẫn đến việc tự nhận tội.

Trong quá trình đối chất, người bị buộc tội có thể phải đối diện với những câu hỏi trực tiếp liên quan đến hành vi bị điều tra. Có những câu hỏi yêu cầu giải thích mối quan hệ, quá trình giao dịch, mục đích thực hiện hành vi hoặc sự tham gia của người đó trong vụ việc.

Nếu câu hỏi có nội dung khiến người bị buộc tội phải đưa ra lời khai chống lại chính mình hoặc nhận mình có tội, họ có quyền không trả lời theo quy định pháp luật. Người bị buộc tội cũng không nên vì muốn kết thúc nhanh buổi đối chất mà đưa ra câu trả lời khi chưa hiểu rõ nội dung câu hỏi.

Thứ ba, khi bị gây áp lực, đe dọa hoặc có dấu hiệu ép buộc khai báo.

Hoạt động đối chất phải được tiến hành trên cơ sở tôn trọng quyền con người và tuân thủ trình tự, thủ tục tố tụng. Không ai được sử dụng bạo lực, đe dọa, ép buộc hoặc các biện pháp trái pháp luật để buộc người bị buộc tội phải thừa nhận hành vi phạm tội.

Nếu trong quá trình đối chất xuất hiện hành vi ép cung, dùng nhục hình hoặc gây áp lực trái pháp luật, người bị buộc tội cần thể hiện rõ ý kiến phản đối, đề nghị ghi nhận sự việc vào biên bản và thực hiện quyền khiếu nại theo quy định.

Thứ tư, khi lời khai trước đó không thống nhất với lời khai tại buổi đối chất.

Đây là tình huống khá phổ biến trong thực tiễn điều tra. Người bị buộc tội có thể đã khai báo nhiều lần, nhưng do thời gian kéo dài, tâm lý căng thẳng hoặc cách ghi nhận lời khai chưa chính xác nên xuất hiện những điểm khác biệt.

Khi đó, người bị buộc tội cần làm rõ nguyên nhân của sự khác biệt, giải thích cụ thể nội dung nào đúng, nội dung nào chưa chính xác và yêu cầu ghi nhận đầy đủ ý kiến của mình. Không nên tùy tiện thay đổi lời khai chỉ vì muốn thống nhất với người khác hoặc để tránh những câu hỏi khó từ Điều tra viên.

Người bị buộc tội có được yêu cầu luật sư tham gia đối chất không?

Câu trả lời là có. Người bị buộc tội có quyền tự bào chữa hoặc nhờ luật sư, người khác bào chữa theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự. Đây là quyền được pháp luật bảo đảm nhằm giúp người bị buộc tội có sự hỗ trợ pháp lý trong suốt quá trình giải quyết vụ án.

Luật sư có thể tham gia bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của thân chủ trong các hoạt động tố tụng theo phạm vi quyền hạn được pháp luật quy định. Đặc biệt, khi vụ án có nhiều tình tiết phức tạp, lời khai giữa các bên mâu thuẫn hoặc xuất hiện những chứng cứ bất lợi, sự tham gia của luật sư giúp người bị buộc tội hiểu rõ quyền của mình và tránh những sai sót trong quá trình làm việc.

Tuy nhiên, cần lưu ý rằng việc luật sư có mặt tại một buổi đối chất cụ thể còn phải căn cứ vào tư cách tố tụng, giai đoạn giải quyết vụ án và quy định về phạm vi tham gia của người bào chữa. Không nên mặc nhiên cho rằng luật sư có quyền tham gia mọi buổi đối chất trong mọi trường hợp mà không cần xem xét thủ tục tương ứng.

Người bị buộc tội nên chủ động trao đổi với luật sư trước khi đối chất để được tư vấn về những vấn đề cần làm rõ, cách bảo vệ quan điểm và cách xử lý khi xuất hiện tình tiết bất lợi.

Biên bản đối chất có giá trị như thế nào? Người bị buộc tội cần kiểm tra những gì?

Một vấn đề khác mà người bị buộc tội cần đặc biệt quan tâm là biên bản đối chất. Đây là tài liệu ghi nhận diễn biến hoạt động đối chất, bao gồm những câu hỏi, câu trả lời và nội dung trình bày của những người tham gia. Biên bản này có thể được sử dụng để kiểm tra, đánh giá các tình tiết liên quan đến vụ án.

Theo Điều 189 Bộ luật Tố tụng hình sự, biên bản đối chất được lập theo quy định tại Điều 178 của Bộ luật này. Hoạt động đối chất cũng có thể được ghi âm hoặc ghi hình có âm thanh. Vì vậy, người bị buộc tội cần chú ý những vấn đề sau:

• Kiểm tra nội dung biên bản có phản ánh đúng lời khai và câu trả lời của mình hay không.

• Yêu cầu ghi nhận đầy đủ những ý kiến phản đối hoặc nội dung chưa thống nhất với người tham gia đối chất khác.

• Không ký xác nhận khi biên bản có nội dung sai lệch mà chưa được sửa chữa, bổ sung.

• Nếu phát hiện nội dung ghi nhận không chính xác, cần đề nghị sửa đổi, bổ sung và thể hiện rõ ý kiến của mình.

• Lưu ý những tình tiết, chứng cứ được đưa ra trong quá trình đối chất để có phương án giải thích và phản bác phù hợp.

Việc kiểm tra biên bản không chỉ giúp hạn chế nguy cơ lời khai bị ghi nhận sai lệch mà còn là cơ sở quan trọng để người bị buộc tội và luật sư xem xét tính hợp pháp của hoạt động tố tụng trong quá trình giải quyết vụ án.

Vai trò của luật sư khi người bị buộc tội tham gia đối chất

Trong các vụ án hình sự có nhiều lời khai mâu thuẫn, đối chất có thể ảnh hưởng đáng kể đến việc đánh giá chứng cứ và xác định sự thật khách quan của vụ án. Nếu không có sự chuẩn bị kỹ lưỡng, người bị buộc tội có thể gặp bất lợi khi trả lời những câu hỏi phức tạp hoặc không biết cách bảo vệ quyền của mình trước những lời khai không chính xác.

Luật sư có vai trò quan trọng trong việc nghiên cứu hồ sơ, đánh giá những điểm mâu thuẫn giữa các lời khai, xác định chứng cứ có lợi và xây dựng phương án bảo vệ phù hợp. Trong phạm vi quyền hạn theo quy định, luật sư có thể:

• Tư vấn cho người bị buộc tội về quyền không buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình hoặc nhận mình có tội.

• Phân tích những điểm mâu thuẫn trong lời khai của bị hại, người làm chứng và những người liên quan.

• Hướng dẫn người bị buộc tội chuẩn bị nội dung trình bày, tránh những lời khai thiếu chính xác hoặc không thống nhất.

• Theo dõi, giám sát việc tuân thủ trình tự, thủ tục đối chất khi được tham gia theo quy định.

• Kiến nghị cơ quan có thẩm quyền kiểm tra, xác minh những tình tiết chưa được làm rõ.

• Thực hiện quyền khiếu nại khi phát hiện quyết định hoặc hành vi tố tụng có dấu hiệu vi phạm pháp luật.

Đặc biệt, luật sư không chỉ hỗ trợ người bị buộc tội trong thời điểm diễn ra đối chất mà còn đánh giá toàn diện giá trị của kết quả đối chất trong mối liên hệ với những chứng cứ khác. Từ đó, luật sư có thể đưa ra những lập luận nhằm bác bỏ các tình tiết buộc tội thiếu căn cứ, bảo vệ chứng cứ gỡ tội và bảo đảm quyền lợi hợp pháp cho thân chủ.

Kết luận

Người bị buộc tội có quyền không buộc phải đưa ra lời khai chống lại chính mình hoặc buộc phải nhận mình có tội. Tuy nhiên, quyền này không đồng nghĩa với việc được tự ý từ chối mọi hoạt động đối chất hoặc không chấp hành giấy triệu tập hợp pháp của cơ quan có thẩm quyền. Khi tham gia đối chất, người bị buộc tội cần hiểu rõ quyền và nghĩa vụ của mình, bình tĩnh trước những câu hỏi bất lợi, kiểm tra kỹ biên bản và chủ động đưa ra những chứng cứ có lợi để bảo vệ bản thân.

Trong các vụ án hình sự có tình tiết phức tạp, lời khai mâu thuẫn hoặc có nguy cơ bị đánh giá bất lợi từ kết quả đối chất, việc có luật sư đồng hành từ sớm là vô cùng cần thiết. Đừng vì thiếu hiểu biết pháp luật hoặc tâm lý lo sợ mà vô tình đưa ra những lời khai ảnh hưởng đến quyền lợi của chính mình. Hiểu đúng quyền im lặng, quyền bào chữa và quy định về đối chất sẽ giúp người bị buộc tội chủ động hơn trong quá trình bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp.

📞 THÔNG TIN LIÊN HỆ

VĂN PHÒNG LUẬT CÔNG TÂM

☎ Hotline: 0972810901 – 0969545660

🌐 Website: luatcongtam.com.vn

📧 Email: [email protected]