Che giấu tội phạm có bị đi tù không? Đọc ngay để biết

Nhiều người cho rằng “mình không trực tiếp phạm tội thì chắc chắn không thể bị xử lý hình sự”. Đây là một quan niệm rất dễ khiến người thân, bạn bè của người phạm tội rơi vào tình huống pháp lý nguy hiểm. Trên thực tế, một người dù không trực tiếp thực hiện hành vi phạm tội nhưng nếu sau khi biết tội phạm đã được thực hiện mà cố tình che giấu người phạm tội, che giấu dấu vết, tang vật hoặc có hành vi khác cản trở việc phát hiện, điều tra, xử lý người phạm tội thì trong những trường hợp luật định vẫn có thể phải chịu trách nhiệm hình sự về tội che giấu tội phạm. Vậy che giấu tội phạm có bị đi tù không, trường hợp nào được miễn trách nhiệm hình sự và người thân che giấu nhau có phải chịu trách nhiệm hay không? Đây là những vấn đề cần đặc biệt lưu ý nếu không muốn từ chỗ “giúp người thân” lại trở thành người bị xử lý hình sự.

MỤC LỤC BÀI VIẾT

Che giấu tội phạm là gì?

Theo quy định tại Bộ luật Hình sự che giấu tội phạm được hiểu là trường hợp một người không hứa hẹn trước, nhưng sau khi biết tội phạm đã được thực hiện thì có hành vi che giấu người phạm tội, dấu vết, tang vật của tội phạm hoặc thực hiện hành vi khác nhằm cản trở việc phát hiện, điều tra, xử lý người phạm tội. Điểm rất quan trọng ở đây là thời điểm và ý thức của người thực hiện hành vi. Nếu một người đã thỏa thuận, hứa hẹn từ trước với người khác rằng sau khi phạm tội sẽ giúp che giấu thì hành vi có thể được xem xét dưới góc độ đồng phạm, chứ không đơn thuần là trường hợp “che giấu tội phạm”. Ngược lại, nếu ban đầu không hứa hẹn gì nhưng sau khi biết tội phạm đã xảy ra mới phát sinh ý định giúp người phạm tội trốn tránh sự phát hiện của cơ quan chức năng thì có thể đặt ra vấn đề trách nhiệm về tội che giấu tội phạm nếu hành vi thuộc trường hợp Điều 389 Bộ luật Hình sự quy định.

Che giấu tội phạm có bị đi tù không?

Câu trả lời là có thể bị phạt tù, nhưng không phải bất kỳ hành vi che giấu nào cũng mặc nhiên cấu thành tội phạm. Điều 389 Bộ luật Hình sự quy định người nào không hứa hẹn trước mà che giấu một trong những tội phạm được liệt kê tại điều luật, nếu không thuộc trường hợp được loại trừ theo khoản 2 Điều 18, thì có thể bị phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 05 năm. Như vậy, “không trực tiếp gây ra tội phạm” không có nghĩa là chắc chắn không bị đi tù. Nếu hành vi che giấu đáp ứng đầy đủ dấu hiệu cấu thành tội phạm và tội phạm được che giấu thuộc nhóm mà Điều 389 điều chỉnh thì người thực hiện vẫn có nguy cơ bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

Đáng chú ý, trường hợp phạm tội do lợi dụng chức vụ, quyền hạn để cản trở việc phát hiện tội phạm hoặc có những hành vi khác bao che người phạm tội thì mức hình phạt nặng hơn, có thể bị phạt tù từ 02 năm đến 07 năm. Điều này cho thấy pháp luật đánh giá nghiêm khắc hơn đối với trường hợp người có chức vụ, quyền hạn sử dụng chính vị trí của mình để giúp người phạm tội tránh bị phát hiện hoặc xử lý.

Không phải cứ giúp người phạm tội là bị xử lý hình sự

Đây là điểm rất nhiều người nhầm lẫn. BLHS không quy định rằng cứ có bất kỳ hành động nào giúp đỡ người phạm tội là lập tức bị phạt tù. Muốn xác định một người có phạm tội che giấu tội phạm hay không cần xem xét cụ thể người đó có biết tội phạm đã xảy ra hay không, hành vi được thực hiện vào thời điểm nào, có hứa hẹn từ trước hay không, mục đích của hành vi là gì và đặc biệt là tội phạm được che giấu có thuộc nhóm tội được liệt kê hay không.

Ví dụ, một người sau khi biết người khác vừa thực hiện hành vi phạm tội đã cho người đó ở nhờ, giúp thay đổi nơi ở hoặc cất giấu những dấu vết liên quan nhằm tránh cơ quan chức năng phát hiện. Nếu hành vi này được thực hiện với nhận thức rõ về việc giúp người phạm tội trốn tránh sự phát hiện và tội phạm được che giấu thuộc trường hợp luật quy định thì người giúp đỡ có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự. Ngược lại, nếu người đó thực sự không biết hành vi trước đó là tội phạm hoặc không có mục đích cản trở việc phát hiện, điều tra, xử lý thì việc đánh giá trách nhiệm hình sự sẽ phải dựa trên các chứng cứ cụ thể của vụ việc.

Trường hợp nào che giấu tội phạm có thể được miễn trách nhiệm hình sự?

Một quy định đặc biệt đáng chú ý tại Bộ luật Hình sự là chính sách nhân đạo đối với một số người thân của người phạm tội. Theo đó, người che giấu tội phạm là ông, bà, cha, mẹ, con, cháu, anh chị em ruột, vợ hoặc chồng của người phạm tội thì không phải chịu trách nhiệm hình sự. Tuy nhiên, quy định này không phải là “lá chắn” tuyệt đối trong mọi trường hợp. Ngoại lệ được đặt ra nếu hành vi che giấu liên quan đến các tội xâm phạm an ninh quốc gia hoặc các tội đặc biệt nghiêm trọng khác thuộc phạm vi mà luật quy định.

Chính vì vậy, khi một người nghe nói “bố mẹ che giấu con thì không bị đi tù” hoặc “vợ che giấu chồng thì chắc chắn được miễn” thì không nên hiểu theo cách tuyệt đối. Cần xác định chính xác tội phạm mà người thân đã thực hiện, mức độ nghiêm trọng của tội phạm, hành vi che giấu và các tình tiết cụ thể của vụ án. Trong những trường hợp thuộc ngoại lệ của Điều 18, quan hệ gia đình không đồng nghĩa với việc đương nhiên được miễn trách nhiệm hình sự.

Che giấu người phạm tội và che giấu tang vật đều có thể bị xem xét

Một sai lầm phổ biến là nhiều người nghĩ rằng chỉ khi “giấu người” thì mới gọi là che giấu tội phạm. Thực tế, Điều 18 đề cập đến nhiều dạng hành vi khác nhau, trong đó có việc che giấu người phạm tội, che giấu dấu vết, tang vật hoặc thực hiện hành vi khác cản trở việc phát hiện, điều tra và xử lý. Vì vậy, việc cất giấu đồ vật liên quan đến vụ án, tiêu hủy dấu vết, tạo điều kiện để người phạm tội tránh bị phát hiện hoặc thực hiện những hành động nhằm làm sai lệch quá trình xác minh đều có thể trở thành vấn đề pháp lý nghiêm trọng nếu đáp ứng đầy đủ các dấu hiệu luật định.

Điều đáng lưu ý là không phải cứ “cầm hộ”, “giữ hộ” hoặc “cho ở nhờ” một đồ vật hay một người nào đó là đương nhiên phạm tội. Cơ quan tiến hành tố tụng phải chứng minh những yếu tố cần thiết của hành vi phạm tội, trong đó có nhận thức của người thực hiện và mối liên hệ giữa hành vi của họ với việc cản trở phát hiện, điều tra, xử lý tội phạm. Đây cũng là lý do trong các vụ án có dấu hiệu che giấu, việc đánh giá chứng cứ phải được thực hiện một cách toàn diện thay vì chỉ nhìn vào một hành động đơn lẻ.

Che giấu tội phạm khác gì với đồng phạm?

Một trong những ranh giới quan trọng cần phân biệt là che giấu tội phạm và đồng phạm. Nếu một người biết trước kế hoạch phạm tội và đã hứa hẹn từ trước rằng sẽ giúp người thực hiện chính trốn thoát, cất giấu tài sản hoặc tiêu hủy chứng cứ sau khi tội phạm xảy ra, hành vi này có thể được xem xét theo quy định về đồng phạm tùy thuộc vào vai trò và sự tham gia cụ thể. Trong khi đó, đặc trưng của tội che giấu tội phạm theo Điều 18 và Điều 389 là người thực hiện không hứa hẹn trước, chỉ sau khi biết tội phạm đã được thực hiện mới có hành vi che giấu hoặc cản trở việc phát hiện, điều tra, xử lý người phạm tội.

Sự khác nhau này có ý nghĩa rất lớn trong việc xác định trách nhiệm hình sự. Một người chỉ tham gia sau khi tội phạm đã hoàn thành sẽ có vị trí pháp lý khác với người đã biết trước kế hoạch và chủ động cam kết hỗ trợ. Vì vậy, khi làm việc với cơ quan điều tra, không nên chỉ nói đơn giản rằng “tôi giúp vì thương người” mà cần trình bày chính xác thời điểm biết sự việc, thời điểm thực hiện hành vi hỗ trợ và bản chất của hành vi đó.

Những hành vi nào có nguy cơ bị xem là che giấu tội phạm?

Trên thực tế, hành vi che giấu có thể được thể hiện dưới nhiều hình thức. Chẳng hạn, sau khi biết một người vừa phạm tội, người khác cố tình cho người này trốn trong nhà nhằm tránh bị phát hiện; đưa người phạm tội đến một địa điểm khác để trốn tránh cơ quan chức năng; cất giấu tang vật hoặc dấu vết liên quan đến vụ án; tiêu hủy tài liệu, đồ vật có khả năng phục vụ điều tra; hoặc thực hiện những hành vi khác nhằm làm cho cơ quan chức năng gặp khó khăn trong việc xác định người phạm tội.

Tuy nhiên, cần nhấn mạnh rằng không phải mọi hành vi giúp đỡ đều cấu thành tội che giấu tội phạm. Chỉ áp dụng khi hành vi liên quan đến các tội phạm được điều luật liệt kê và đáp ứng các điều kiện về chủ thể, nhận thức, hành vi và các yếu tố khác của cấu thành tội phạm. Vì vậy, việc xác định “có đi tù hay không” phải căn cứ vào chính hành vi và tội phạm cụ thể được che giấu chứ không thể kết luận chỉ dựa trên việc người đó có giúp người phạm tội hay không.

Che giấu tội phạm giết người có thể bị phạt tù không?

Đây là tình huống đặc biệt nghiêm trọng mà nhiều người quan tâm. Nếu một người không hứa hẹn trước nhưng sau khi biết hành vi giết người đã xảy ra vẫn cố tình che giấu người phạm tội, tang vật, dấu vết hoặc có hành vi khác cản trở việc phát hiện, điều tra, xử lý thì có thể bị xem xét về tội che giấu tội phạm.

Đặc biệt, nếu người che giấu là cha, mẹ, con, vợ, chồng hoặc một trong những người thân được Điều 18 liệt kê thì cần kiểm tra ngoại lệ của chính điều luật. Không nên mặc nhiên cho rằng “người nhà thì chắc chắn không bị xử lý”, bởi Điều 18 đặt ra ngoại lệ đối với các tội xâm phạm an ninh quốc gia và các tội đặc biệt nghiêm trọng khác.

Che giấu tội phạm ma túy có bị đi tù không?

Các vụ án liên quan đến ma túy cũng là nhóm trường hợp cần đặc biệt thận trọng. Điều 389 liệt kê nhiều tội danh về ma túy với những điều kiện, khoản cụ thể. Do đó, không thể chỉ nói chung rằng “che giấu tội phạm ma túy chắc chắn bị tù” mà cần xác định chính xác người phạm tội bị xử lý về điều khoản nào, mức độ hành vi ra sao và người che giấu đã thực hiện hành vi gì. Nếu hành vi thuộc phạm vi Điều 389 và đủ yếu tố cấu thành thì người che giấu có thể bị phạt cải tạo không giam giữ hoặc phạt tù theo khung hình phạt mà điều luật quy định.

Điều này đặc biệt quan trọng trong những trường hợp người thân cho người phạm tội ở nhờ, cất giữ đồ vật hoặc giúp di chuyển tài sản nhưng cho rằng mình chỉ đang “giúp người nhà”. Nếu đã biết rõ nguồn gốc liên quan đến hành vi phạm tội mà vẫn cố tình thực hiện hành vi nhằm cản trở cơ quan chức năng phát hiện, xử lý thì rủi ro pháp lý có thể rất lớn.

Vì sao nhiều người vô tình rơi vào nguy cơ bị xử lý?

Nguyên nhân phổ biến nhất là tâm lý “người nhà thì phải bảo vệ nhau”. Khi biết người thân vừa phạm tội, một số người tìm cách cho người đó trốn tạm, cất giấu đồ vật hoặc tiêu hủy những thứ có liên quan với suy nghĩ rằng chỉ đang giúp người thân vượt qua khó khăn. Tuy nhiên, pháp luật hình sự không chỉ xem xét động cơ tình cảm mà còn xem xét bản chất khách quan của hành vi và mức độ nhận thức của người thực hiện.

Một nguyên nhân khác là nhiều người không phân biệt được giúp đỡ thông thường với hành vi cản trở việc phát hiện, điều tra, xử lý tội phạm. Chính sự thiếu hiểu biết này có thể khiến một người từ vị trí không liên quan trực tiếp đến vụ án lại trở thành người bị điều tra. Vì vậy, khi phát hiện người thân có liên quan đến một vụ án hình sự, việc tự ý che giấu người, tiêu hủy đồ vật hoặc xóa dữ liệu không phải là cách an toàn để “giúp đỡ”, mà ngược lại có thể tạo ra rủi ro pháp lý nghiêm trọng.

Có phải cứ che giấu là bị bắt và đi tù ngay?

Không. Việc có hành vi bị nghi ngờ che giấu tội phạm không đồng nghĩa với việc người đó đương nhiên bị bắt và chắc chắn phải chấp hành hình phạt tù. Trách nhiệm hình sự phải được xác định trên cơ sở các quy định của Bộ luật Hình sự và chứng cứ của vụ án. Cơ quan tiến hành tố tụng phải làm rõ hành vi cụ thể, nhận thức của người thực hiện, tội phạm được che giấu và các yếu tố liên quan khác.

Ngay cả khi bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 389, khung hình phạt cơ bản cũng có hai khả năng là cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 05 năm. Việc lựa chọn hình phạt nào còn phụ thuộc vào tính chất, mức độ hành vi, nhân thân người phạm tội, các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ và những yếu tố khác của vụ án. Vì vậy, nói “che giấu tội phạm chắc chắn đi tù” là chưa chính xác; nhưng nói “không trực tiếp phạm tội thì không bao giờ bị đi tù” cũng là quan niệm rất nguy hiểm.

Nếu lỡ che giấu tội phạm thì cần làm gì?

Nếu một người đã có hành vi có thể liên quan đến việc che giấu tội phạm, điều quan trọng nhất là không tiếp tục thực hiện các hành vi có thể làm mất, thay đổi hoặc tiêu hủy chứng cứ. Việc tiếp tục xóa dữ liệu, tiêu hủy tài liệu, di chuyển tang vật hoặc giúp người khác tiếp tục trốn tránh có thể khiến tình hình pháp lý trở nên phức tạp hơn. Người liên quan cần bình tĩnh xác định mình đã biết sự việc vào thời điểm nào, đã thực hiện hành vi gì và hành vi đó có liên quan như thế nào đến vụ án.

Trong trường hợp được cơ quan chức năng mời làm việc hoặc lấy lời khai, người liên quan nên trình bày trung thực, chính xác những gì mình biết và những gì mình đã thực hiện, tránh tự suy diễn hoặc nhận những hành vi mà bản thân không thực hiện. Đối với vụ việc có dấu hiệu nghiêm trọng, đặc biệt khi liên quan đến giết người, ma túy, cướp tài sản hoặc các tội phạm thuộc Điều 389, việc trao đổi với luật sư hình sự càng sớm càng tốt có thể giúp xác định đúng vị trí pháp lý và cách bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình.

Vai trò của luật sư khi thân chủ bị nghi ngờ che giấu tội phạm

Trong các vụ án liên quan đến che giấu tội phạm, điểm khó nhất thường không nằm ở việc có hay không có hành vi giúp đỡ, mà nằm ở việc xác định người đó có biết tội phạm đã xảy ra hay không, có cố ý cản trở việc phát hiện và xử lý hay không, hành vi diễn ra trước hay sau khi tội phạm được thực hiện và tội phạm được che giấu có thuộc Điều 389 hay không. Đây là những vấn đề cần được phân tích dựa trên toàn bộ hồ sơ và chứng cứ chứ không thể kết luận chỉ từ một lời khai đơn lẻ.

Luật sư có thể giúp người bị nghi ngờ rà soát các tình tiết, phân biệt giữa che giấu tội phạm và đồng phạm, xác định trường hợp có thuộc ngoại lệ tại khoản 2 Điều 18 hay không và đánh giá những tình tiết có lợi cho người liên quan. Đặc biệt, nếu người bị xem xét trách nhiệm là người thân của người phạm tội, việc xác định chính xác quan hệ gia đình và loại tội phạm được che giấu có ý nghĩa rất quan trọng trong việc đánh giá có thuộc trường hợp không phải chịu trách nhiệm hình sự hay không.

Kết luận

Che giấu tội phạm có thể bị đi tù, nhưng không phải mọi hành vi giúp đỡ người phạm tội đều tự động cấu thành tội che giấu tội phạm. Theo Điều 18 và Điều 389 Bộ luật Hình sự, người không hứa hẹn trước nhưng sau khi biết tội phạm đã xảy ra vẫn cố tình che giấu người phạm tội, dấu vết, tang vật hoặc thực hiện hành vi cản trở việc phát hiện, điều tra, xử lý có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự trong những trường hợp luật định. Khung hình phạt cơ bản là cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 05 năm; trường hợp lợi dụng chức vụ, quyền hạn để bao che có thể bị phạt tù từ 02 năm đến 07 năm.

Đặc biệt, ông, bà, cha, mẹ, con, cháu, anh chị em ruột, vợ hoặc chồng của người phạm tội có trường hợp được loại trừ trách nhiệm hình sự, nhưng quy định này có ngoại lệ đối với các tội xâm phạm an ninh quốc gia và các tội đặc biệt nghiêm trọng khác thuộc phạm vi Điều 389. Vì vậy, nếu đang rơi vào tình huống người thân phạm tội và bạn đã có hành vi giúp che giấu, không nên chủ quan cho rằng “người nhà thì không sao”. Cần xác định chính xác tội danh, hành vi, thời điểm biết sự việc và mức độ tham gia để có hướng xử lý phù hợp.