Nhiều người cho rằng khi đang mắc bệnh nặng, phải nằm trên giường bệnh hoặc sức khỏe đã yếu thì không thể lập di chúc. Đây là quan niệm chưa chính xác. Trên thực tế, người đang bị bệnh nặng vẫn có thể lập di chúc, thậm chí có thể lập di chúc ngay tại bệnh viện, nếu tại thời điểm lập di chúc người đó vẫn có đủ khả năng nhận thức, làm chủ hành vi và việc lập di chúc hoàn toàn tự nguyện. Bộ luật Dân sự 2015 quy định điều kiện để một di chúc được coi là hợp pháp không nằm ở việc người lập di chúc có khỏe mạnh hay đang điều trị bệnh, mà quan trọng là năng lực, sự tự nguyện, nội dung, hình thức và trình tự lập di chúc.
Tuy nhiên, đây cũng là trường hợp rất dễ phát sinh tranh chấp sau khi người để lại di sản qua đời. Nếu người thân cho rằng người bệnh lúc lập di chúc không còn minh mẫn, bị con cháu tác động, ép buộc, đe dọa hoặc không thể hiện được ý chí thực sự thì di chúc có thể bị yêu cầu Tòa án xem xét hiệu lực. Vì vậy, nếu người bệnh muốn lập di chúc để tài sản được phân chia đúng theo ý chí của mình và hạn chế nguy cơ bị tuyên vô hiệu, cần đặc biệt chú ý những điều kiện pháp lý quan trọng dưới đây.
Bị bệnh nặng không đồng nghĩa với mất quyền lập di chúc
Điều đầu tiên cần hiểu rõ là bệnh nặng không phải căn cứ đương nhiên khiến một người mất quyền lập di chúc. Một người có thể đang điều trị ung thư, bệnh tim, bệnh về tuổi già hoặc phải nằm viện trong thời gian dài nhưng nếu vẫn tỉnh táo, nhận thức được mình là ai, biết mình đang có tài sản gì, biết những người có liên quan và hiểu rõ việc mình đang quyết định để lại tài sản cho ai thì về nguyên tắc vẫn có thể lập di chúc.
Pháp luật dân sự đặt trọng tâm vào khả năng nhận thức và làm chủ hành vi tại thời điểm lập di chúc. Điều này rất quan trọng bởi tình trạng sức khỏe của một người có thể thay đổi theo từng thời điểm. Có người mắc bệnh nặng nhưng vẫn hoàn toàn tỉnh táo, giao tiếp bình thường và tự mình quyết định các vấn đề tài sản. Ngược lại, cũng có trường hợp người bệnh tuy vẫn còn sống nhưng đang hôn mê, mê sảng hoặc không còn khả năng nhận thức thì việc lập di chúc sẽ gặp vấn đề nghiêm trọng về điều kiện hợp pháp.
Do đó, không thể chỉ nhìn vào hồ sơ bệnh án hoặc việc một người đang nằm trên giường bệnh để kết luận rằng họ không thể lập di chúc. Điều cần quan tâm là tại đúng thời điểm lập di chúc, người đó có còn minh mẫn, sáng suốt và tự nguyện hay không.
Điều kiện quan trọng nhất: Người bệnh phải minh mẫn, sáng suốt
Đây chính là vấn đề thường gây tranh chấp nhất khi di chúc được lập trong thời gian người để lại di sản đang mắc bệnh nặng.
Một bản di chúc dù được viết rất đầy đủ nhưng nếu sau này có căn cứ cho thấy người lập di chúc tại thời điểm đó không nhận thức và làm chủ được hành vi của mình thì hiệu lực của di chúc có thể bị ảnh hưởng. Đặc biệt, đối với những trường hợp người bệnh đang sử dụng thuốc an thần, thuốc giảm đau mạnh, đang trong tình trạng mê sảng hoặc có biểu hiện mất khả năng nhận thức, gia đình cần hết sức thận trọng.
Ngược lại, nếu người bệnh vẫn tỉnh táo, có thể trao đổi rõ ràng với công chứng viên hoặc người làm chứng, tự xác định được tài sản, người thừa kế và mong muốn của mình thì việc lập di chúc vẫn có thể được thực hiện. Việc người đó phải nằm trên giường bệnh hoặc không thể tự đi lại không phải là lý do tự động làm cho di chúc mất hiệu lực.
Đây cũng là lý do trong những trường hợp người lập di chúc đang điều trị bệnh nặng, gia đình không nên chỉ tập trung vào việc “lập cho nhanh” mà cần đặc biệt chú ý đến việc ghi nhận rõ tình trạng nhận thức và sự tự nguyện của người lập di chúc.
Lập di chúc tại bệnh viện có được không?
Câu trả lời là có thể, nếu đáp ứng các điều kiện theo pháp luật.
Người bệnh không nhất thiết phải rời khỏi bệnh viện để đến tổ chức hành nghề công chứng. Trong trường hợp người lập di chúc không thể đi lại, gia đình có thể liên hệ với công chứng viên để tìm phương án thực hiện công chứng phù hợp theo quy định hiện hành. Luật Công chứng 2024 đã có hiệu lực từ ngày 01/7/2025 và hiện là văn bản quan trọng cần lưu ý khi thực hiện thủ tục công chứng.
Đặc biệt, công chứng viên không chỉ kiểm tra giấy tờ mà còn phải xem xét những yếu tố liên quan đến ý chí của người lập di chúc. Nếu có dấu hiệu cho thấy người lập di chúc không nhận thức, không làm chủ được hành vi hoặc việc lập di chúc có khả năng bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép thì việc công chứng có thể bị từ chối hoặc cần tiến hành xác minh, làm rõ.
Vì vậy, việc lập di chúc tại bệnh viện hoàn toàn có thể thực hiện trong những trường hợp phù hợp, nhưng không nên hiểu rằng chỉ cần có công chứng viên đến bệnh viện ký giấy là di chúc chắc chắn không thể bị tranh chấp.
Không phải cứ công chứng là di chúc “bất khả xâm phạm”
Đây là một hiểu lầm khá phổ biến.
Nhiều gia đình cho rằng nếu di chúc đã được công chứng thì sau này không ai có thể yêu cầu Tòa án hủy bỏ. Thực tế, công chứng là yếu tố giúp tăng độ an toàn pháp lý của di chúc nhưng không đồng nghĩa với việc di chúc tuyệt đối không thể bị tranh chấp.
Nếu sau khi người lập di chúc qua đời, một người thừa kế cho rằng tại thời điểm lập di chúc người bệnh không minh mẫn, bị cưỡng ép, bị lừa dối hoặc có vấn đề về năng lực hành vi thì họ vẫn có thể yêu cầu cơ quan có thẩm quyền xem xét.
Đặc biệt, nếu hoàn cảnh lập di chúc có nhiều dấu hiệu bất thường, chẳng hạn người bệnh đang trong tình trạng rất yếu, nhiều người thân có mặt và tác động, nội dung di chúc thay đổi đột ngột, tài sản được để lại gần như toàn bộ cho một người chăm sóc hoặc người có quan hệ lợi ích trực tiếp, tranh chấp càng dễ phát sinh.
Do đó, mục tiêu không nên chỉ là “có một bản di chúc công chứng”, mà phải là tạo lập được một bản di chúc có căn cứ rõ ràng về ý chí tự nguyện và năng lực nhận thức của người lập di chúc.
Nếu người bệnh không thể tự viết di chúc thì phải làm thế nào?
Không phải người bệnh nào cũng đủ sức khỏe để tự tay viết toàn bộ nội dung di chúc. Có người bị liệt, không thể cầm bút; có người thị lực rất kém; có người sức khỏe yếu nhưng vẫn hoàn toàn tỉnh táo và có thể nói rõ mong muốn của mình.
Trong những trường hợp này, việc không thể tự viết hoặc ký tên không đồng nghĩa với việc mất quyền lập di chúc. Pháp luật có quy định về các hình thức di chúc và người làm chứng trong những trường hợp nhất định. Tuy nhiên, trình tự thực hiện phải được tuân thủ chặt chẽ để tránh việc sau này các bên tranh chấp cho rằng chữ ký, điểm chỉ hoặc nội dung di chúc không phản ánh ý chí thực sự của người để lại di sản.
Đặc biệt, nếu người bệnh không đọc được, không nghe được hoặc không thể ký, điểm chỉ thì vấn đề người làm chứng và cách thức thể hiện ý chí cần được xử lý đúng quy định. Trong hoạt động công chứng, pháp luật cũng đặt ra yêu cầu về người làm chứng trong những trường hợp nhất định.
Vì vậy, nếu người bệnh vẫn tỉnh táo nhưng thể trạng quá yếu, gia đình không nên tự ý soạn một tờ giấy rồi yêu cầu người bệnh điểm chỉ cho xong. Cách làm này có thể tạo ra rủi ro lớn nếu sau này di chúc bị tranh chấp.
Người bệnh đang dùng thuốc có lập di chúc được không?
Việc đang sử dụng thuốc không tự động khiến di chúc vô hiệu. Điều quan trọng vẫn là thuốc hoặc tình trạng bệnh có ảnh hưởng đến khả năng nhận thức và làm chủ hành vi của người lập di chúc tại thời điểm lập hay không.
Ví dụ, một người bệnh đang điều trị nhưng vẫn tỉnh táo, nói chuyện bình thường, hiểu được câu hỏi và đưa ra quyết định nhất quán thì việc lập di chúc có thể vẫn được thực hiện. Nhưng nếu người đó đang trong trạng thái mê man, không nhận biết được người xung quanh, trả lời không đúng thực tế hoặc không thể hiểu nội dung mình đang quyết định thì đây lại là vấn đề hoàn toàn khác.
Trong trường hợp công chứng viên nghi ngờ người lập di chúc không còn khả năng nhận thức và làm chủ hành vi, việc công chứng có thể bị từ chối hoặc có thể phát sinh yêu cầu xác minh, giám định theo quy định. Đây là cơ chế quan trọng nhằm hạn chế việc lợi dụng tình trạng sức khỏe của người bệnh để tạo lập một di chúc không phản ánh đúng ý chí của họ.
Làm thế nào để hạn chế nguy cơ di chúc bị hủy bỏ sau khi người lập di chúc qua đời?
Nếu người lập di chúc đang mắc bệnh nặng, gia đình nên chuẩn bị càng cẩn thận càng tốt. Trước hết, cần lựa chọn thời điểm người bệnh tỉnh táo nhất, có khả năng giao tiếp và nhận thức tốt nhất để thực hiện việc lập di chúc. Không nên cố lập di chúc trong thời điểm người bệnh đang mê man, kích động, mất phương hướng hoặc chịu ảnh hưởng rõ rệt của thuốc.
Tiếp theo, cần để người lập di chúc tự mình thể hiện ý chí. Người thân có thể hỗ trợ về mặt thủ tục, giấy tờ nhưng không nên đọc theo kiểu dẫn dắt, ép người bệnh phải để tài sản cho một người cụ thể. Nếu người bệnh muốn chia tài sản như thế nào thì cần để họ tự xác định và thể hiện.
Nếu lựa chọn công chứng, nên cung cấp cho công chứng viên đầy đủ thông tin liên quan đến nhân thân, tài sản và tình trạng thực tế của người lập di chúc. Trường hợp có giấy tờ y tế thể hiện người bệnh vẫn tỉnh táo, nhận thức tốt tại thời điểm lập di chúc, những tài liệu này có thể có giá trị tham khảo quan trọng khi đánh giá hoàn cảnh lập di chúc về sau.
Ngoài ra, nếu di chúc liên quan đến nhà đất, quyền sử dụng đất hoặc tài sản có giá trị lớn, cần kiểm tra kỹ giấy tờ chứng minh quyền sở hữu, quyền sử dụng và xác định chính xác tài sản nào thuộc quyền định đoạt của người lập di chúc. Không ít tranh chấp về thừa kế phát sinh không phải vì di chúc hoàn toàn vô hiệu mà vì người lập di chúc đã định đoạt cả phần tài sản không thuộc quyền sở hữu của mình.
Cẩn thận với trường hợp người bệnh bị con cháu “định hướng” nội dung di chúc
Một trong những rủi ro lớn nhất đối với di chúc được lập khi người để lại di sản đang bệnh nặng là tác động từ người thân.
Người bệnh nằm trên giường, sức khỏe yếu, phụ thuộc vào người chăm sóc nên rất dễ xuất hiện tình trạng một người thân liên tục đề nghị: “Bố để căn nhà cho con”, “Mẹ ký vào đây”, “Tài sản này để cho anh/chị ấy quản lý”. Nếu những tác động này trở thành sự ép buộc, đe dọa hoặc làm sai lệch ý chí tự nguyện của người lập di chúc thì có thể trở thành căn cứ tranh chấp về hiệu lực di chúc.
Một bản di chúc an toàn hơn là bản thể hiện được rằng người lập di chúc thực sự hiểu nội dung, tự mình lựa chọn người được hưởng di sản và không bị người khác kiểm soát ý chí.
Trong trường hợp tài sản có giá trị rất lớn hoặc gia đình vốn đã có mâu thuẫn, việc lập di chúc trong điều kiện khách quan, có công chứng viên chứng kiến và kiểm tra độc lập sẽ giúp hạn chế đáng kể rủi ro tranh chấp về sau.
Có cần bác sĩ xác nhận người bệnh minh mẫn khi lập di chúc không?
Đây là vấn đề nhiều gia đình quan tâm nhưng cần hiểu đúng. Không nên mặc định rằng mọi di chúc của người bệnh đều bắt buộc phải có giấy xác nhận của bác sĩ về tình trạng minh mẫn thì mới có giá trị.
Tuy nhiên, trong những trường hợp đặc biệt nhạy cảm, việc có tài liệu y tế hoặc chứng cứ khách quan thể hiện tình trạng nhận thức của người lập di chúc tại thời điểm thực hiện có thể giúp giảm tranh chấp về sau. Đặc biệt, nếu người lập di chúc cao tuổi, mắc bệnh ảnh hưởng đến thần kinh hoặc đang điều trị trong tình trạng sức khỏe rất yếu thì việc chứng minh tình trạng nhận thức thực tế càng có ý nghĩa.
Nếu công chứng viên có nghi ngờ về khả năng nhận thức và làm chủ hành vi của người lập di chúc, việc xác minh hoặc yêu cầu giám định có thể được đặt ra theo quy định pháp luật công chứng.
Vì vậy, thay vì chờ đến khi có tranh chấp mới tìm cách chứng minh người bệnh minh mẫn, gia đình nên chủ động tạo lập hồ sơ, thủ tục một cách minh bạch ngay từ thời điểm lập di chúc.
Những trường hợp di chúc của người bệnh có nguy cơ bị tranh chấp cao
Không phải cứ lập di chúc trong bệnh viện là di chúc có vấn đề. Tuy nhiên, một số tình huống có nguy cơ tranh chấp cao hơn, chẳng hạn người bệnh đang hôn mê hoặc thường xuyên mất nhận thức; di chúc được lập ngay trước thời điểm qua đời khi sức khỏe đã suy giảm nghiêm trọng; nội dung di chúc thay đổi hoàn toàn so với nguyện vọng trước đó; người được hưởng phần lớn tài sản lại là người trực tiếp tổ chức việc lập di chúc; hoặc có dấu hiệu người bệnh bị ép buộc, đe dọa, lừa dối.
Ngoài ra, nếu di chúc có nội dung quá mơ hồ, không xác định rõ tài sản hoặc người được hưởng, hoặc định đoạt tài sản chung nhưng không xác định phần thuộc quyền của người lập di chúc thì cũng có thể phát sinh tranh chấp.
Do đó, câu hỏi quan trọng không chỉ là “di chúc có công chứng hay không?”, mà còn phải là “di chúc được lập trong hoàn cảnh nào, ai có mặt, người lập di chúc có thực sự hiểu nội dung và hoàn toàn tự nguyện hay không?”
Nếu không công chứng thì di chúc có bị vô hiệu không?
Không phải mọi di chúc đều bắt buộc phải công chứng mới có giá trị. Bộ luật Dân sự quy định nhiều hình thức di chúc và điều kiện tương ứng. Vì vậy, không nên hiểu rằng “không công chứng = di chúc vô hiệu”.
Tuy nhiên, trong trường hợp người lập di chúc đang bệnh nặng, tài sản có giá trị lớn và gia đình có khả năng phát sinh tranh chấp, công chứng thường là một phương án nên cân nhắc bởi quá trình công chứng tạo thêm một lớp kiểm tra về nhân thân, ý chí và điều kiện thực hiện giao dịch.
Đặc biệt, công chứng viên có trách nhiệm từ chối hoặc yêu cầu làm rõ khi có dấu hiệu người lập di chúc không nhận thức, không làm chủ được hành vi hoặc có dấu hiệu bị lừa dối, đe dọa, cưỡng ép. Đây là một cơ chế quan trọng để bảo đảm di chúc được lập một cách tự nguyện.
Bệnh nặng, nằm trên giường bệnh: Điều quan trọng nhất vẫn là ý chí thật sự của người lập di chúc
Có thể khẳng định rằng người bệnh nặng, đang nằm trên giường bệnh vẫn có thể lập di chúc hợp pháp, nếu đáp ứng đầy đủ điều kiện pháp luật. Việc bệnh nặng không tự động làm mất quyền lập di chúc. Yếu tố quan trọng nhất là tại thời điểm lập di chúc, người đó phải có khả năng nhận thức và làm chủ hành vi, hoàn toàn tự nguyện và nội dung, hình thức di chúc phải đáp ứng yêu cầu pháp luật.
Nếu người bệnh không thể đi lại, có thể xem xét phương án thực hiện thủ tục phù hợp tại nơi đang điều trị. Luật Công chứng 2024 hiện đang có hiệu lực và cần được áp dụng cùng các quy định pháp luật có liên quan khi thực hiện công chứng di chúc.
Đặc biệt, gia đình không nên chờ đến khi người bệnh rơi vào tình trạng sức khỏe quá yếu hoặc mất khả năng nhận thức mới nghĩ đến việc lập di chúc. Khi đó, việc chứng minh ý chí tự nguyện và khả năng nhận thức có thể trở nên khó khăn hơn rất nhiều.
Kết luận
Bị bệnh nặng, nằm trên giường bệnh vẫn có thể lập di chúc hợp pháp. Pháp luật không đặt ra quy định rằng một người phải khỏe mạnh, có thể đi lại hoặc phải đến trực tiếp văn phòng công chứng thì mới được lập di chúc. Điều cốt lõi là người lập di chúc phải còn khả năng nhận thức, làm chủ hành vi, hoàn toàn tự nguyện và thực hiện đúng các điều kiện về nội dung, hình thức theo quy định của pháp luật dân sự.
Tuy nhiên, đây cũng là nhóm trường hợp dễ phát sinh tranh chấp thừa kế nhất nếu có người cho rằng người bệnh không còn minh mẫn hoặc bị con cháu tác động, ép buộc. Vì vậy, nếu tài sản để lại có giá trị lớn, đặc biệt là nhà đất, người lập di chúc và gia đình nên chuẩn bị hồ sơ cẩn thận, lựa chọn thời điểm người bệnh tỉnh táo nhất và cân nhắc thực hiện công chứng để tăng tính an toàn pháp lý.
Một bản di chúc tốt không chỉ là bản giấy có chữ ký hoặc điểm chỉ. Quan trọng hơn, đó phải là bằng chứng thể hiện rõ ý chí cuối cùng, tự nguyện và minh mẫn của người để lại di sản. Làm đúng ngay từ đầu sẽ giúp hạn chế nguy cơ di chúc bị tranh chấp, bị tuyên không có hiệu lực và kéo theo những mâu thuẫn kéo dài giữa các thành viên trong gia đình.
📞 THÔNG TIN LIÊN HỆ
VĂN PHÒNG LUẬT CÔNG TÂM
☎ Hotline: 0972810901 – 0969545660
🌐 Website: luatcongtam.com.vn
📧 Email: [email protected]
