Nhiều người cho rằng chỉ cần làm chủ phường (hụi) nhưng sau đó mất khả năng trả tiền cho các thành viên thì sẽ đương nhiên bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Đây là cách hiểu chưa đầy đủ và có thể dẫn đến những nhận định sai lầm.

Thực tế, không phải mọi trường hợp chủ phường không có khả năng thanh toán đều là tội phạm. Việc xử lý theo pháp luật dân sự hay hình sự phụ thuộc vào nguyên nhân dẫn đến việc không trả được tiền, ý thức của chủ phường và hành vi xảy ra trong quá trình tổ chức dây hụi.

Ví dụ, A làm chủ hụi, thu tiền của các thành viên đúng thỏa thuận. Sau đó nhiều hụi viên đồng loạt bỏ hụi, A mất cân đối tài chính, không còn khả năng chi trả cho những người lĩnh hụi sau. Trong trường hợp này, A có phạm tội hay chỉ phải chịu trách nhiệm dân sự?

Đây là vấn đề được pháp luật dân sự và pháp luật hình sự điều chỉnh rất rõ. Dưới đây là những quy định quan trọng bạn cần biết.

MỤC LỤC BÀI VIẾT

Chủ phường/hụi không có khả năng trả tiền có phải lúc nào cũng phạm tội?

Việc chủ hụi mất khả năng thanh toán không đồng nghĩa với việc đương nhiên phạm tội.

Theo quy định của pháp luật, quan hệ họ, hụi, biêu, phường về bản chất là một giao dịch dân sự được các bên tự nguyện xác lập. Khi phát sinh tranh chấp, trước hết phải xem xét:

Việc tổ chức hụi có hợp pháp hay không;
Tiền đã được sử dụng vào mục đích gì;
Chủ hụi có cố ý chiếm đoạt hay không;
Việc mất khả năng thanh toán do rủi ro khách quan hay do hành vi gian dối.

Nếu chủ hụi thực hiện đúng thỏa thuận nhưng sau đó lâm vào hoàn cảnh khó khăn khách quan dẫn đến không còn khả năng trả tiền thì thông thường đây là tranh chấp dân sự, không phải vụ án hình sự.

Khi nào chủ hụi chỉ phải chịu trách nhiệm dân sự?

Nhiều dây hụi đổ vỡ do nguyên nhân kinh tế chứ không phải do hành vi phạm tội.

Ví dụ:

Nhiều hụi viên bỏ hụi, không tiếp tục đóng tiền.
Chủ hụi bị thua lỗ trong hoạt động kinh doanh.
Thiên tai, dịch bệnh làm mất toàn bộ tài sản.
Các bên vẫn công khai làm việc, thừa nhận nghĩa vụ trả nợ và có thiện chí khắc phục.

Trong những trường hợp này, chủ hụi vẫn phải thực hiện nghĩa vụ thanh toán theo quy định của pháp luật dân sự, không phải cứ không trả được tiền là bị xử lý hình sự.

Các thành viên có quyền:

Khởi kiện yêu cầu thanh toán tiền hụi;
Yêu cầu trả lãi (nếu có căn cứ);
Yêu cầu bồi thường thiệt hại theo quy định của pháp luật.

Khi nào chủ hụi có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự?

Chủ hụi có thể bị xử lý hình sự nếu ngay từ đầu hoặc trong quá trình tổ chức hụi đã có hành vi nhằm chiếm đoạt tài sản.

Ví dụ:

Lập dây hụi “ảo”, không tồn tại các hụi viên thật.
Tự ý ghi khống người tham gia.
Thu tiền rồi bỏ trốn.
Gian dối về số lượng thành viên hoặc số tiền đã góp.
Sau khi nhận tiền thì tẩu tán tài sản nhằm trốn tránh nghĩa vụ.
Dùng tiền hụi vào mục đích bất hợp pháp rồi cố tình không hoàn trả.

Khi đó, cơ quan tiến hành tố tụng sẽ xem xét toàn bộ hành vi, mục đích và chứng cứ để xác định có dấu hiệu tội phạm hay không.

Chủ hụi có thể phạm những tội gì?

Tùy từng hành vi cụ thể, chủ hụi có thể bị xem xét về một trong các tội sau:

1. Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản

Áp dụng khi chủ hụi ngay từ đầu đã sử dụng thủ đoạn gian dối để người khác tin tưởng giao tiền rồi chiếm đoạt.

Các dấu hiệu gồm:

Có hành vi gian dối.
Người tham gia tin tưởng giao tài sản.
Chủ hụi chiếm đoạt số tiền đã nhận.

Đây là hành vi có thể bị xử lý theo Điều 174 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017).

2. Tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản

Đây là trường hợp xảy ra khá phổ biến trong thực tế.

Ban đầu chủ hụi nhận tiền hoàn toàn hợp pháp.

Tuy nhiên sau đó:

Cố tình bỏ trốn;
Sử dụng tiền vào mục đích bất hợp pháp dẫn đến mất khả năng trả;
Có điều kiện trả nhưng cố tình không trả nhằm chiếm đoạt.

Khi đó, hành vi có thể bị xem xét theo Điều 175 Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017).

3. Không phải mọi trường hợp đều là tội phạm

Nếu chủ hụi:

Không bỏ trốn;
Không gian dối;
Không có mục đích chiếm đoạt;
Chủ động làm việc với các hụi viên;
Thừa nhận nghĩa vụ trả nợ và có phương án thanh toán,

thì việc mất khả năng trả tiền thường chỉ là tranh chấp dân sự.

Đây là điểm rất quan trọng mà nhiều người thường nhầm lẫn.

Căn cứ pháp lý điều chỉnh hoạt động họ, hụi, biêu, phường

Việc giải quyết tranh chấp hoặc xác định trách nhiệm của chủ hụi được căn cứ vào:

Bộ luật Dân sự năm 2015 về giao dịch dân sự và nghĩa vụ trả nợ.
Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017), đặc biệt là:
- Điều 174 về Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản;
- Điều 175 về Tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản.
Nghị định số 19/2019/NĐ-CP của Chính phủ về họ, hụi, biêu, phường.

Các cơ quan điều tra sẽ không chỉ căn cứ vào việc “không trả được tiền”, mà còn đánh giá toàn bộ diễn biến của vụ việc để xác định bản chất pháp lý.

Vì sao “mục đích chiếm đoạt” quyết định việc có phạm tội hay không?

Trong thực tiễn giải quyết án hình sự, yếu tố quan trọng nhất là ý thức chủ quan của người thực hiện hành vi.

Cơ quan điều tra sẽ làm rõ:

Chủ hụi có gian dối ngay từ đầu hay không?
Việc lập dây hụi có thật hay giả?
Tiền đã được sử dụng vào đâu?
Có hành vi bỏ trốn hoặc tẩu tán tài sản không?
Chủ hụi còn khả năng thanh toán nhưng cố tình không trả hay thực sự mất khả năng?
Sau khi xảy ra tranh chấp, chủ hụi có hợp tác giải quyết hay cố tình né tránh?

Chỉ khi đánh giá đầy đủ các yếu tố trên mới có thể xác định chính xác đây là tranh chấp dân sự hay vụ án hình sự.

Vì vậy, không thể kết luận rằng “không trả được tiền hụi thì chắc chắn đi tù”.

Vai trò của luật sư khi xảy ra tranh chấp hụi

Các vụ việc liên quan đến họ, hụi, biêu, phường thường có số lượng người tham gia lớn, nhiều chứng từ và giao dịch kéo dài trong nhiều năm.

Luật sư có thể hỗ trợ:

Phân tích bản chất pháp lý của vụ việc.
Xác định đây là quan hệ dân sự hay có dấu hiệu hình sự.
Thu thập chứng cứ về quá trình góp hụi.
Bảo vệ quyền lợi của hụi viên hoặc chủ hụi.
Tham gia làm việc với cơ quan điều tra, Viện kiểm sát và Tòa án.
Kiến nghị áp dụng đúng quy định của pháp luật, tránh hình sự hóa quan hệ dân sự hoặc bỏ lọt tội phạm.

Việc có luật sư tham gia ngay từ giai đoạn đầu giúp bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của các bên, đồng thời hạn chế rủi ro pháp lý phát sinh.

Kết luận

Chủ phường, chủ hụi không có khả năng trả tiền không đồng nghĩa với việc đương nhiên phạm tội.

Tùy từng trường hợp cụ thể:

Nếu việc mất khả năng thanh toán xuất phát từ rủi ro khách quan, không có hành vi gian dối hay mục đích chiếm đoạt thì chủ yếu là tranh chấp dân sự.
Nếu có hành vi gian dối, bỏ trốn, tẩu tán tài sản hoặc lợi dụng việc tổ chức hụi để chiếm đoạt tiền của người khác thì có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản hoặc Tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản theo Bộ luật Hình sự.

Do đó, việc xác định đúng bản chất vụ việc, mục đích của chủ hụi và diễn biến thực tế có ý nghĩa quyết định trong việc phân định giữa trách nhiệm dân sự và trách nhiệm hình sự. Nếu bạn hoặc người thân đang gặp tranh chấp liên quan đến họ, hụi, biêu, phường, nên tham khảo ý kiến luật sư ngay từ giai đoạn đầu để được tư vấn và bảo vệ quyền lợi hợp pháp một cách hiệu quả.