Ngày nay, việc làm quen, trò chuyện và phát sinh tình cảm qua Facebook, Zalo, TikTok hoặc các ứng dụng hẹn hò đã trở nên rất phổ biến. Trong quá trình tìm hiểu, một bên có thể chủ động chuyển tiền, mua điện thoại, tặng trang sức, hỗ trợ tiền thuê nhà, tiền học, tiền chữa bệnh hoặc thậm chí chuyển những khoản tiền rất lớn cho người mình đang có tình cảm. Khi mối quan hệ tốt đẹp, những khoản tiền này thường được gọi đơn giản là “tiền anh cho em”, “anh gửi em tiêu”, “quà tặng” hoặc “anh tự nguyện giúp”.

Rắc rối thường chỉ xuất hiện khi tình cảm chấm dứt. Người từng tự nguyện chuyển tiền bắt đầu yêu cầu trả lại toàn bộ số tiền đã gửi. Nếu bên nhận không trả, người chuyển tiền có thể cho rằng mình đã bị lợi dụng tình cảm, thậm chí làm đơn tố giác đến Cơ quan Công an về hành vi “lừa đảo chiếm đoạt tài sản”. Người nhận tiền lúc này rất dễ hoang mang: “Tôi nhận tiền họ tự nguyện cho thì có phạm tội không?”, “Dùng tên khác khi nói chuyện trên mạng có bị coi là lừa đảo không?”, “Hứa yêu, hứa cưới nhưng sau đó chia tay thì có phải trả lại tiền?”, “Nếu Công an mời lên làm việc thì có nguy cơ bị khởi tố không?”

Điều quan trọng cần hiểu là: không phải cứ nhận tiền của người quen qua mạng rồi không trả lại thì đương nhiên phạm tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Để xử lý về Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản theo Điều 174 Bộ luật Hình sự 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017, phải chứng minh được những dấu hiệu cấu thành tội phạm, đặc biệt là hành vi dùng thủ đoạn gian dối nhằm làm cho chủ tài sản tin vào thông tin sai sự thật để tự nguyện giao tài sản, qua đó người phạm tội chiếm đoạt tài sản.

Do đó, ranh giới giữa một khoản tiền được tự nguyện tặng cho trong quan hệ tình cảm, một khoản tiền vay phải hoàn trả và tài sản bị chiếm đoạt bằng thủ đoạn gian dối là vấn đề phải được xác định rất kỹ dựa trên tin nhắn, nội dung chuyển khoản, lời khai, mục đích chuyển tiền và toàn bộ diễn biến trước thời điểm tài sản được giao.

MỤC LỤC BÀI VIẾT

Nhận tiền của người quen qua mạng có đương nhiên là lừa đảo không?

Câu trả lời là KHÔNG. Việc một người nhận tiền của người khác, kể cả số tiền lớn, chưa đủ để xác định hành vi phạm Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Trách nhiệm hình sự không thể được xác định đơn giản bằng công thức “đã nhận tiền + sau đó không trả = lừa đảo”. Điều cần làm rõ là vì sao người kia giao tiền, người nhận đã nói hoặc làm gì để có được khoản tiền đó và ngay từ trước khi nhận tài sản có tồn tại ý thức chiếm đoạt thông qua thủ đoạn gian dối hay không.

Theo Điều 174 Bộ luật Hình sự 2015, hành vi lừa đảo chiếm đoạt tài sản về bản chất phải có việc bằng thủ đoạn gian dối chiếm đoạt tài sản của người khác và đáp ứng điều kiện về giá trị tài sản hoặc các trường hợp khác được điều luật quy định. Điểm đặc trưng của tội này là thủ đoạn gian dối phải có mối quan hệ với việc chủ tài sản quyết định giao tài sản. Người bị hại tin vào thông tin gian dối nên mới giao tiền, giao tài sản, từ đó người thực hiện hành vi có điều kiện chiếm đoạt.

Ví dụ, A và B quen nhau qua mạng. Trong thời gian yêu nhau, B nhiều lần chủ động chuyển cho A mỗi lần từ 2 triệu đến 10 triệu đồng và nhắn rõ: “Anh cho em mua đồ”, “Anh gửi em tiền sinh hoạt tháng này”, “Em cầm tiền mà tiêu, không phải trả”. Nếu không có tài liệu chứng minh A đã dựng lên thông tin giả để khiến B chuyển tiền thì việc sau này hai người chia tay và B muốn lấy lại tiền không tự động biến những khoản đã cho thành tài sản bị lừa đảo chiếm đoạt.

Ngược lại, nếu A ngay từ đầu sử dụng một danh tính giả, dựng chuyện mình cần tiền chữa bệnh, làm giả hồ sơ bệnh viện, gửi hình ảnh giả và liên tục yêu cầu B chuyển tiền trong khi mục đích thực tế chỉ nhằm chiếm đoạt, thì bản chất vụ việc hoàn toàn khác. Khi đó, những thông tin gian dối có thể được xem xét là phương thức khiến B tin tưởng và giao tài sản.

Vì vậy, khi giải quyết vụ việc, không thể chỉ hỏi “đã nhận bao nhiêu tiền?” mà phải trả lời câu hỏi quan trọng hơn: “Người chuyển tiền đã giao tiền vì lý do gì và có bị dẫn dắt bởi thông tin gian dối nhằm chiếm đoạt hay không?”

Khi nào việc nhận tiền qua mạng có thể bị xử lý về Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản?

Không phải mọi lời nói không đúng sự thật trong một mối quan hệ đều đương nhiên cấu thành Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Để xem xét trách nhiệm hình sự theo Điều 174 BLHS, cần chứng minh hành vi gian dối có mục đích chiếm đoạt và chính thủ đoạn đó đã làm cho chủ tài sản tin tưởng để giao tài sản.

Ví dụ, một người lập tài khoản mạng xã hội với danh tính giả, tự nhận mình là người độc thân, có nghề nghiệp hoặc hoàn cảnh nhất định rồi xây dựng quan hệ tình cảm. Sau một thời gian, người này dựng chuyện người thân cấp cứu, cần tiền phẫu thuật và đưa ra giấy tờ giả để yêu cầu đối phương chuyển 300 triệu đồng. Thực tế không có người thân nào cấp cứu và ngay sau khi nhận tiền, người này rút tiền, khóa tài khoản rồi cắt toàn bộ liên lạc. Trong tình huống như vậy, chuỗi hành vi trước và sau khi nhận tài sản có thể là những căn cứ quan trọng để cơ quan tiến hành tố tụng đánh giá dấu hiệu gian dối và mục đích chiếm đoạt.

Ngược lại, nếu hai người thực sự có quá trình yêu đương, thường xuyên gặp nhau, gia đình hai bên biết mối quan hệ, tiền được chuyển trong nhiều tháng để hỗ trợ sinh hoạt và người chuyển tiền nhiều lần thể hiện rõ ý chí tự nguyện cho thì việc tình cảm sau này tan vỡ không làm thay đổi bản chất ban đầu của tất cả các khoản tiền. Pháp luật hình sự không phải công cụ để “đòi lại quà sau khi chia tay” nếu bản chất việc giao tài sản trước đó là hoàn toàn tự nguyện và không xuất phát từ thủ đoạn gian dối nhằm chiếm đoạt.

Điểm cần đặc biệt chú ý là phải xem xét thời điểm xuất hiện ý định chiếm đoạt. Đối với lừa đảo, hành vi gian dối nhằm chiếm đoạt về logic phải gắn với quá trình làm cho chủ tài sản giao tài sản. Nếu sau khi nhận một khoản tiền hợp pháp, quan hệ giữa hai người mới phát sinh mâu thuẫn thì không thể tùy tiện lấy sự kiện xảy ra sau đó để suy ngược rằng ngay từ đầu người nhận đã có ý định lừa đảo.

Tiền được tự nguyện cho trong thời gian yêu nhau, chia tay có phải trả lại không?

Đây trước hết có thể là vấn đề dân sự, chứ không mặc nhiên là vấn đề hình sự. Bộ luật Dân sự 2015 quy định hợp đồng tặng cho tài sản là sự thỏa thuận theo đó bên tặng cho giao tài sản của mình và chuyển quyền sở hữu cho bên được tặng cho mà không yêu cầu đền bù, còn bên được tặng cho đồng ý nhận. Đối với động sản, Điều 458 BLDS 2015 quy định hợp đồng tặng cho động sản có hiệu lực kể từ thời điểm bên được tặng cho nhận tài sản, trừ trường hợp có thỏa thuận khác; đối với động sản mà luật có quy định đăng ký quyền sở hữu thì hiệu lực được xác định từ thời điểm đăng ký.

Vì vậy, nếu trong quá trình yêu nhau, một bên thực sự tặng cho không kèm điều kiện một khoản tiền và bên kia đã nhận thì sau khi chia tay, việc người tặng thay đổi ý định không đương nhiên biến khoản tiền đó thành khoản vay. Muốn yêu cầu hoàn trả cần xác định căn cứ pháp lý cụ thể chứ không thể chỉ dựa vào lý do “trước đây yêu nhau nên tôi cho, bây giờ không yêu nữa nên phải trả”.

Tuy nhiên, phải phân biệt với tặng cho có điều kiện theo Điều 462 BLDS 2015. Nếu hai bên có thỏa thuận rõ ràng rằng việc tặng cho gắn với một nghĩa vụ hợp pháp nhất định thì khi nghĩa vụ đó không được thực hiện, hậu quả pháp lý có thể khác. Đồng thời, nếu bản chất khoản tiền là vay, gửi giữ, nhờ mua tài sản hoặc giao để thực hiện một công việc cụ thể thì không thể chỉ vì hai người đang yêu nhau mà coi đó là tiền tặng cho.

Ví dụ, nội dung tin nhắn ghi rõ: “Anh cho em 50 triệu mua xe, em không phải trả” sẽ có ý nghĩa pháp lý rất khác với tin nhắn: “Anh chuyển em vay 50 triệu, tháng 12 trả lại anh”. Cũng khác với trường hợp: “Anh gửi em 50 triệu để em đặt cọc mua căn hộ đứng tên hai đứa”. Cùng là một giao dịch chuyển 50 triệu đồng nhưng quyền và nghĩa vụ pháp lý có thể hoàn toàn khác tùy theo thỏa thuận thực tế.

Do đó, trước khi nói một người “nợ tiền”, “được cho tiền” hay “lừa tiền”, phải xác định đúng bản chất pháp lý của từng khoản chuyển tiền.

Những hành vi nào khi quen nhau qua mạng có nguy cơ bị coi là thủ đoạn gian dối?

Mạng xã hội tạo điều kiện để một người dễ dàng xây dựng hình ảnh không đúng với thực tế. Tuy nhiên, không phải cứ sử dụng ảnh đẹp hơn, nói quá về bản thân hoặc che giấu một số thông tin cá nhân là lập tức cấu thành lừa đảo. Muốn xem xét trách nhiệm theo Điều 174 BLHS, phải đánh giá thông tin gian dối đó có được sử dụng nhằm làm cho người khác giao tài sản để chiếm đoạt hay không.

Nguy cơ hình sự thường rõ hơn trong những trường hợp một người dựng lên một hoàn cảnh hoàn toàn không có thật nhằm yêu cầu chuyển tiền, chẳng hạn giả bệnh hiểm nghèo, giả người thân gặp tai nạn, giả cần tiền làm thủ tục kết hôn, giả đầu tư kinh doanh, giả có khả năng xin việc hoặc tạo dựng hàng loạt tài liệu, hình ảnh để củng cố câu chuyện. Nếu chứng minh được các thông tin này là sai sự thật ngay từ đầu và được sử dụng có chủ đích để khiến đối phương giao tiền thì đây là những tình tiết rất bất lợi.

Cũng cần đánh giá cách thức hành xử sau khi nhận tiền. Việc một người cắt liên lạc ngay sau khi nhận được số tiền lớn, sử dụng nhiều tài khoản giả, nhiều số điện thoại, cùng một kịch bản với nhiều người hoặc lập tức chuyển tiền qua nhiều tài khoản khác có thể là những dữ liệu để cơ quan điều tra xác minh mục đích. Tuy nhiên, không một tình tiết đơn lẻ nào nên được tách khỏi toàn bộ bối cảnh để tự động kết luận có tội. Chẳng hạn, việc chặn Facebook sau khi chia tay có thể xuất phát từ mâu thuẫn tình cảm chứ bản thân hành vi chặn liên lạc không chứng minh được rằng từ trước người nhận tiền đã có ý định lừa đảo.

Điều quan trọng là phải dựng lại toàn bộ diễn biến: hai người quen nhau như thế nào, có gặp trực tiếp không, thời gian quan hệ bao lâu, ai chủ động đề nghị chuyển tiền, người nhận đã nói gì trước khi tiền được chuyển, thông tin đó có đúng sự thật không và nếu không có thông tin đó thì người chuyển tiền có giao tài sản hay không. Đây mới là chuỗi vấn đề có giá trị để đánh giá dấu hiệu lừa đảo.

Bị đòi lại tiền nhưng không trả có làm phát sinh Tội lừa đảo không?

Một trong những suy nghĩ phổ biến là: “Nếu người ta đã yêu cầu trả mà vẫn không trả thì đó là chiếm đoạt.” Cách hiểu này quá đơn giản và có thể dẫn đến hình sự hóa quan hệ dân sự.

Nếu khoản tiền ngay từ đầu là tài sản được tặng cho hợp pháp, việc người tặng sau đó yêu cầu lấy lại nhưng người nhận không đồng ý không tự động làm xuất hiện Tội lừa đảo. Dấu hiệu lừa đảo phải được xem xét từ phương thức người nhận có được tài sản. Không thể chỉ vì một tranh chấp phát sinh sau khi giao tiền mà biến ngược một giao dịch tự nguyện thành hành vi gian dối trước đó.

Nếu khoản tiền là khoản vay, người vay đến hạn chưa trả thì trước hết phát sinh nghĩa vụ trả nợ theo pháp luật dân sự. Việc chậm trả, mất khả năng trả nợ hoặc hai bên tranh chấp về thời hạn thanh toán cũng không đương nhiên cấu thành Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Muốn xử lý hình sự phải xác định đầy đủ dấu hiệu của tội phạm cụ thể, không thể chỉ dựa vào việc nghĩa vụ dân sự chưa được thực hiện.

Cũng cần tránh nhầm lẫn giữa Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản tại Điều 174 với Tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản tại Điều 175 BLHS. Hai tội danh có cơ chế chiếm đoạt khác nhau. Với lừa đảo, thủ đoạn gian dối gắn với việc làm cho chủ tài sản giao tài sản. Trong khi đó, Điều 175 điều chỉnh những trường hợp người phạm tội có được tài sản thông qua các hình thức hợp đồng theo điều luật rồi sau đó thực hiện hành vi chiếm đoạt thuộc các trường hợp được quy định. Vì vậy, khi có tranh chấp về tiền giữa hai người từng yêu nhau, không thể chỉ nhìn vào kết quả “không trả tiền” rồi tùy tiện gắn một tội danh.

Tin nhắn Zalo, Facebook và nội dung chuyển khoản có ý nghĩa như thế nào?

Trong những vụ việc quen nhau qua mạng, dữ liệu điện tử thường là nhóm chứng cứ đặc biệt quan trọng. Điều 87 Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 ghi nhận dữ liệu điện tử là một trong các nguồn chứng cứ. Điều 99 BLTTHS tiếp tục quy định về dữ liệu điện tử và việc xác định giá trị chứng cứ của dữ liệu điện tử căn cứ vào cách thức khởi tạo, lưu trữ hoặc truyền gửi, cách thức bảo đảm và duy trì tính toàn vẹn, cách thức xác định người khởi tạo cùng các yếu tố phù hợp khác.

Một đoạn tin nhắn có nội dung “Anh cho em số tiền này, không phải trả” có thể có giá trị rất lớn khi xác định ý chí của người chuyển tiền. Ngược lại, tin nhắn “Em cứ cho anh vay, tháng sau anh trả” lại thể hiện bản chất hoàn toàn khác. Nếu trước mỗi lần chuyển tiền, người nhận liên tục dựng lên những sự kiện không có thật để yêu cầu hỗ trợ thì chính chuỗi tin nhắn đó cũng có thể trở thành tài liệu quan trọng để xác minh dấu hiệu gian dối.

Nội dung chuyển khoản cũng cần được xem xét. Những dòng như “tặng em”, “tiền sinh nhật”, “cho em mua điện thoại”, “tiền vay”, “tiền đầu tư” có thể là dữ liệu hỗ trợ việc xác định mục đích giao tiền. Tuy nhiên, không nên coi một dòng nội dung chuyển khoản là căn cứ duy nhất quyết định toàn bộ vụ việc. Cơ quan tiến hành tố tụng hoặc Tòa án phải đánh giá chứng cứ trong tổng thể các tài liệu khác.

Đặc biệt, người đang bị tố giác không nên xóa tin nhắn hoặc tài khoản mạng xã hội chỉ vì lo sợ. Những dữ liệu tưởng như bất lợi đôi khi lại chứa chính phần trao đổi chứng minh người chuyển tiền hoàn toàn tự nguyện. Nếu chỉ còn ảnh chụp màn hình rời rạc, việc xác định tính toàn vẹn và bối cảnh của cuộc trò chuyện có thể khó khăn hơn so với việc bảo toàn dữ liệu gốc.

Khi bị tố giác lừa đảo vì nhận tiền của người yêu qua mạng cần làm gì?

Khi nhận giấy mời hoặc được Cơ quan Công an liên hệ vì người từng có quan hệ tình cảm tố giác lừa đảo, điều đầu tiên cần làm là hệ thống lại toàn bộ giao dịch theo trình tự thời gian. Không nên chỉ nhớ tổng số tiền đã nhận mà phải tách từng khoản: ngày nào nhận, bao nhiêu tiền, trước khi chuyển hai bên trao đổi gì, mục đích chuyển tiền là gì, người chuyển có yêu cầu hoàn trả hay không và khoản tiền được sử dụng như thế nào.

Tiếp theo, cần bảo quản các chứng cứ điện tử gồm toàn bộ cuộc trò chuyện, lịch sử cuộc gọi, sao kê tài khoản ngân hàng, nội dung chuyển khoản, hình ảnh, email và các tài liệu chứng minh mối quan hệ thực tế. Nếu hai người đã từng gặp nhau, đi du lịch, ra mắt gia đình hoặc có những tài liệu thể hiện mối quan hệ tình cảm thực sự thì đây cũng có thể là dữ liệu cần được xem xét trong tổng thể vụ việc. Tuy nhiên, việc có quan hệ tình cảm thật không tự động loại trừ mọi khả năng lừa đảo; vấn đề vẫn phải quay lại từng khoản tiền và cách thức người nhận có được tài sản.

Khi làm việc với cơ quan chức năng, cần trình bày đúng sự thật, tránh suy đoán và đặc biệt không tự tạo ra một lời giải thích mới chỉ để hợp lý hóa giao dịch. Nếu khoản tiền là cho thì trình bày căn cứ cho rằng đó là tiền cho. Nếu là vay thì không nên biến thành tiền tặng cho chỉ vì lo ngại trách nhiệm. Những lời khai mâu thuẫn giữa các buổi làm việc có thể làm giảm độ tin cậy của phần trình bày.

Đồng thời, tuyệt đối không nên liên hệ đe dọa người tố giác, yêu cầu họ rút đơn bằng những phương thức trái pháp luật, sửa nội dung tin nhắn hoặc tạo chứng cứ giả. Cách bảo vệ hiệu quả nhất là giữ nguyên dữ liệu và chứng minh đúng bản chất giao dịch bằng chứng cứ khách quan.

Luật sư có thể bảo vệ người bị tố giác như thế nào?

Đối với những vụ việc nhận tiền trong quan hệ tình cảm, nhiệm vụ quan trọng của luật sư là phân biệt rõ quan hệ dân sự với hành vi có dấu hiệu tội phạm. Không thể chỉ lập luận chung chung rằng “hai người yêu nhau nên tiền đó là tiền cho”. Luật sư cần bóc tách từng lần giao tiền, từng nội dung trao đổi và từng thông tin mà người nhận đã cung cấp trước khi tiền được chuyển.

Nếu người chuyển tiền thực sự tự nguyện tặng cho, hướng bảo vệ phải tập trung chứng minh ý chí tặng cho thông qua tin nhắn, nội dung chuyển khoản và diễn biến quan hệ giữa hai bên. Nếu là khoản vay thì cần xác định đây là nghĩa vụ dân sự và xem xét có hay không thủ đoạn gian dối từ trước khi nhận tiền. Nếu người bị tố giác có cung cấp một số thông tin không đúng sự thật, phải tiếp tục đánh giá thông tin đó có phải nguyên nhân khiến người kia giao tài sản và có được đưa ra nhằm mục đích chiếm đoạt hay không.

Luật sư cũng cần kiểm tra cách cơ quan tiến hành tố tụng thu thập và đánh giá dữ liệu điện tử. Một vài ảnh chụp màn hình do một bên tự lựa chọn có thể không phản ánh toàn bộ cuộc trò chuyện. Phần tin nhắn trước hoặc sau đó đôi khi làm thay đổi hoàn toàn ý nghĩa của một câu nói. Do đó, việc bảo toàn và xem xét toàn bộ ngữ cảnh trao đổi có ý nghĩa rất lớn.

Nếu chứng cứ cho thấy đây thực chất là tranh chấp về việc tặng cho, vay tài sản hoặc nghĩa vụ dân sự và không có đủ dấu hiệu của hành vi gian dối nhằm chiếm đoạt, cần có lập luận pháp lý rõ ràng để đề nghị cơ quan có thẩm quyền đánh giá đúng bản chất vụ việc, tránh hình sự hóa quan hệ dân sự. Ngược lại, nếu đã có những chứng cứ bất lợi thể hiện hành vi gian dối, luật sư cần đánh giá đúng rủi ro, hướng dẫn người liên quan thực hiện quyền tố tụng và xây dựng phương án bảo vệ phù hợp thay vì đưa ra những lời khẳng định thiếu căn cứ.

Kết luận

Quen nhau qua mạng, được người khác chuyển tiền rồi sau đó bị đòi lại không đồng nghĩa với việc người nhận tiền phạm Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Muốn xử lý theo Điều 174 Bộ luật Hình sự, phải chứng minh được đầy đủ dấu hiệu của tội phạm, trong đó đặc biệt quan trọng là hành vi gian dối nhằm làm cho chủ tài sản tin tưởng và giao tài sản để người thực hiện chiếm đoạt.

Nếu người chuyển tiền biết rõ mình đang làm gì và tự nguyện tặng cho không kèm nghĩa vụ hoàn trả, việc quan hệ tình cảm sau này chấm dứt không tự động biến khoản tiền đã tặng thành tài sản bị lừa đảo. Nếu tiền là khoản vay thì việc chưa trả trước hết phải được xem xét trong quan hệ nghĩa vụ dân sự, trừ trường hợp có đầy đủ dấu hiệu của một tội phạm cụ thể. Nếu người nhận dựng lên thông tin sai sự thật ngay từ trước, sử dụng những thông tin đó để khiến đối phương chuyển tiền nhằm chiếm đoạt thì nguy cơ trách nhiệm hình sự lại hoàn toàn khác.

Trong những vụ việc này, tin nhắn thường quan trọng hơn lời kể sau khi chia tay. Một câu “anh cho em, không cần trả” có ý nghĩa khác hoàn toàn với “anh cho em vay”; một khoản tiền được chủ động gửi tặng khác với khoản tiền có được sau khi dựng lên bệnh tật, tai nạn hoặc nhu cầu tài chính không có thật. Vì vậy, muốn xác định có lừa đảo hay không phải xem xét toàn bộ bối cảnh trước thời điểm giao tiền, chứ không thể chỉ nhìn vào việc hiện nay người nhận có chịu trả tiền hay không.

Nếu đang bị tố giác, người nhận tiền cần bảo quản nguyên vẹn tin nhắn, sao kê, dữ liệu chuyển khoản và những chứng cứ thể hiện bản chất quan hệ giữa hai bên. Không phải mọi tranh chấp tiền bạc sau khi tình cảm đổ vỡ đều là án hình sự; nhưng việc từng có quan hệ tình cảm cũng không phải “lá chắn” cho hành vi dùng thủ đoạn gian dối để chiếm đoạt tài sản. Ranh giới nằm ở mục đích, hành vi và chứng cứ cụ thể.