Trong cuộc sống, không ai mong muốn mình rơi vào những tình huống bị người khác hành hung, đe dọa hay xâm phạm đến tính mạng, sức khỏe hoặc tài sản. Khi bị tấn công bất ngờ, phản ứng đầu tiên của hầu hết mọi người là chống trả để bảo vệ bản thân và người thân.
Nhiều người cho rằng: “Tôi bị đánh trước thì đánh lại thế nào cũng không sao.”
Đây là một trong những quan niệm sai lầm nguy hiểm nhất.
Thực tế, pháp luật Việt Nam có bảo vệ quyền tự vệ thông qua chế định phòng vệ chính đáng quy định tại Điều 22 Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017). Tuy nhiên, quyền này không phải là quyền chống trả vô hạn.
Chỉ cần vượt qua một ranh giới rất nhỏ giữa “chống trả cần thiết” và “chống trả quá mức”, người đang là nạn nhân hoàn toàn có thể trở thành bị can, bị cáo và phải đối mặt với trách nhiệm hình sự.
Đây cũng là lý do không ít người sau một vụ xô xát đã phải ngỡ ngàng khi nhận quyết định khởi tố mặc dù chính họ là người bị đánh trước.
Vậy pháp luật quy định như thế nào về phòng vệ chính đáng? Khi nào được miễn trách nhiệm hình sự? Khi nào vẫn phải đi tù?
Hãy cùng Luật Công Tâm phân tích dưới góc độ pháp lý.
Phòng vệ chính đáng là gì?
Khoản 1 Điều 22 Bộ luật Hình sự quy định: “Phòng vệ chính đáng là hành vi của người vì bảo vệ quyền hoặc lợi ích chính đáng của mình, của người khác hoặc lợi ích của Nhà nước, của cơ quan, tổ chức mà chống trả lại một cách cần thiết người đang có hành vi xâm phạm các lợi ích nói trên.”
Đồng thời, khoản 2 Điều này khẳng định:
“Phòng vệ chính đáng không phải là tội phạm.”
Điều đó có nghĩa rằng, nếu đáp ứng đầy đủ các điều kiện luật định thì dù gây thương tích hoặc thậm chí làm người tấn công tử vong, người phòng vệ vẫn có thể không phải chịu trách nhiệm hình sự.
Tuy nhiên, muốn được coi là phòng vệ chính đáng thì phải đáp ứng đồng thời nhiều điều kiện rất chặt chẽ.
Điều kiện để được coi là phòng vệ chính đáng
Phải có hành vi tấn công trái pháp luật đang xảy ra
Đây là điều kiện quan trọng nhất.
Hành vi xâm hại phải đang diễn ra hoặc có nguy cơ xảy ra ngay tức khắc.
Ví dụ:
- Đối phương đang cầm dao lao tới chém.
- Đang bị nhiều người đánh hội đồng.
- Đối tượng đang dùng hung khí uy hiếp.
- Kẻ cướp đang dùng dao khống chế nạn nhân.
Trong những trường hợp này, người bị tấn công có quyền chống trả để loại bỏ nguy hiểm.
Ngược lại, nếu hành vi xâm hại chưa xảy ra hoặc đã kết thúc thì không còn căn cứ áp dụng phòng vệ chính đáng.
Mục đích chống trả nhằm bảo vệ lợi ích hợp pháp
Người phòng vệ phải hành động nhằm:
- Bảo vệ tính mạng;
- Bảo vệ sức khỏe;
- Bảo vệ tài sản;
- Bảo vệ người khác;
- Bảo vệ lợi ích của Nhà nước hoặc tổ chức.
Nếu việc chống trả chỉ nhằm trả thù, dằn mặt hoặc giải quyết mâu thuẫn thì không còn là phòng vệ.
Hành vi chống trả phải cần thiết
Đây là nội dung khó xác định nhất trong thực tiễn.
“Cần thiết” không đồng nghĩa với việc hai bên phải sử dụng đúng loại hung khí hoặc gây ra mức thương tích ngang nhau.
Tòa án sẽ xem xét toàn bộ bối cảnh:
- Mức độ nguy hiểm của hành vi tấn công;
- Hung khí được sử dụng;
- Số lượng người tham gia;
- Thể trạng giữa các bên;
- Địa điểm xảy ra sự việc;
- Khả năng lựa chọn phương án khác;
- Trạng thái tâm lý của người phòng vệ.
Chính vì vậy, cùng một hành vi dùng dao chống trả nhưng trong vụ án này có thể được coi là phòng vệ chính đáng, còn vụ án khác lại bị coi là vượt quá giới hạn phòng vệ.
Khi nào phòng vệ nhưng vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự?
Đây là nội dung nhiều người quan tâm nhất.
Dưới đây là những trường hợp điển hình.
Chống trả vượt quá giới hạn cần thiết
Khoản 2 Điều 22 Bộ luật Hình sự quy định:
“Vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng là hành vi chống trả rõ ràng quá mức cần thiết, không phù hợp với tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi xâm hại.”
Đây là căn cứ dẫn đến trách nhiệm hình sự.
Ví dụ
Đối phương chỉ dùng tay tát hoặc đấm vài cái.
Bạn lập tức:
- lấy dao đâm nhiều nhát;
- dùng kiếm;
- dùng gậy sắt đánh liên tiếp vào đầu;
- dùng gạch đập nhiều lần vào vùng trọng yếu.
Nếu hậu quả làm nạn nhân bị thương nặng hoặc tử vong thì rất dễ bị xác định là vượt quá giới hạn phòng vệ.
Khi đó, tùy hậu quả xảy ra, người thực hiện có thể bị truy cứu:
- Điều 126 Bộ luật Hình sự;
- Điều 136 Bộ luật Hình sự.
Điểm mấu chốt là sự chống trả đã vượt xa mức cần thiết để loại bỏ nguy hiểm.
Đánh khi đối phương đã bỏ chạy
Đây là sai lầm cực kỳ phổ biến.
Nhiều người nghĩ:
“Họ đánh mình trước thì mình có quyền đuổi theo đánh.”
Đây là nhận thức sai.
Khi người tấn công:
- đã bỏ chạy;
- đã buông hung khí;
- đã bị khống chế;
- không còn khả năng gây nguy hiểm,
thì quyền phòng vệ chính đáng chấm dứt.
Nếu tiếp tục truy đuổi, dùng hung khí đánh người thì hành vi lúc này mang bản chất trả thù chứ không còn là tự vệ.
Trong nhiều bản án, chính việc đuổi theo đánh thêm sau khi nguy hiểm đã kết thúc là căn cứ khiến bị cáo bị kết tội giết người hoặc cố ý gây thương tích.
Phòng vệ quá sớm
Không phải cứ cảm thấy “có vẻ sắp bị đánh” là được quyền ra tay trước.
Ví dụ:
Đối phương chỉ:
- chửi bới;
- đe dọa;
- thách thức;
- cãi vã.
Chưa có hành vi dùng vũ lực.
Nếu bạn chủ động cầm gậy đánh trước thì rất khó được coi là phòng vệ chính đáng.
Lúc này, chính bạn có thể bị xem là người khởi xướng hành vi bạo lực.
Trút giận sau khi nguy hiểm đã kết thúc
Đây là trường hợp rất nhiều người từ nạn nhân trở thành bị cáo.
Ví dụ:
Sau khi khống chế được người đánh mình, thay vì dừng lại, bạn tiếp tục:
- đá nhiều cái vào đầu;
- dùng gạch đập liên tiếp;
- đâm thêm nhiều nhát;
- đánh đến khi nạn nhân bất tỉnh.
Những hành vi này không còn nhằm bảo vệ bản thân mà nhằm gây thương tích hoặc tước đoạt tính mạng.
Khi đó, quyền phòng vệ đã chấm dứt.
Chủ động gây sự rồi viện lý do tự vệ
Pháp luật không bảo vệ người cố tình tạo ra xung đột.
Ví dụ:
Bạn:
- đến nhà người khác gây gổ;
- mang hung khí đi tìm đối phương;
- chủ động đánh trước;
- thách thức đánh nhau.
Sau đó, khi đối phương phản kháng, bạn dùng dao gây thương tích.
Trong trường hợp này, rất khó được công nhận là phòng vệ chính đáng.
Thông thường, cơ quan tiến hành tố tụng sẽ đánh giá đây là vụ hỗn chiến hoặc cố ý gây thương tích.
Không phải cứ dùng dao là không được phòng vệ
Đây cũng là một quan niệm sai.
Pháp luật không cấm sử dụng dao để phòng vệ.
Điều quan trọng là hoàn cảnh cụ thể.
Ví dụ:
Một người phụ nữ bị nhiều đối tượng dùng dao khống chế trong nhà.
Trong lúc giằng co, người phụ nữ lấy được dao và chống trả khiến một đối tượng tử vong.
Nếu chứng minh được:
- nguy hiểm đang hiện hữu;
- không còn cách nào khác để bảo vệ tính mạng;
- việc chống trả nhằm loại bỏ nguy hiểm,
thì vẫn có thể được xác định là phòng vệ chính đáng.
Do đó, cơ quan tiến hành tố tụng không chỉ nhìn vào hung khí mà phải đánh giá toàn bộ diễn biến vụ việc.
Những yếu tố Tòa án thường xem xét khi đánh giá phòng vệ chính đáng
Trong thực tiễn xét xử, Hội đồng xét xử thường phân tích rất kỹ các yếu tố sau:
- Ai là người khởi xướng?
- Ai đánh trước?
- Có hung khí hay không?
- Hung khí thuộc loại nào?
- Có bao nhiêu người tham gia?
- Có chênh lệch về thể lực hay không?
- Hành vi xâm hại kéo dài bao lâu?
- Người phòng vệ có còn lựa chọn nào khác không?
- Sau khi nguy hiểm chấm dứt có tiếp tục đánh không?
- Vị trí thương tích trên cơ thể?
- Camera ghi nhận diễn biến như thế nào?
- Nhân chứng khai gì?
- Kết luận giám định thương tích thể hiện ra sao?
Chỉ khi đánh giá tổng hợp tất cả các yếu tố này mới có thể kết luận hành vi là phòng vệ chính đáng hay vượt quá giới hạn.
Vì sao nhiều người bị khởi tố dù cho rằng mình chỉ tự vệ?
Trong giai đoạn điều tra, cơ quan tiến hành tố tụng thường tập trung trước hết vào hậu quả xảy ra.
Nếu:
- có người chết;
- thương tích nặng;
- tỷ lệ tổn thương cơ thể cao,
thì vụ án thường sẽ bị khởi tố để làm rõ.
Trong khi đó, yếu tố “phòng vệ chính đáng” không phải lúc nào cũng thể hiện ngay trong hồ sơ ban đầu.
Nhiều chứng cứ quan trọng như:
- camera an ninh;
- dữ liệu điện thoại;
- lời khai nhân chứng;
- dấu vết hiện trường,
nếu không được thu thập kịp thời thì rất dễ bị mất.
Đó là lý do nhiều người từ vị trí nạn nhân lại trở thành bị can chỉ vì không chứng minh được mình phòng vệ đúng pháp luật.
Vai trò của luật sư trong các vụ án liên quan đến phòng vệ
Trong các vụ án cố ý gây thương tích hoặc giết người có yếu tố phòng vệ, luật sư không chỉ tham gia bào chữa mà còn có vai trò làm sáng tỏ bản chất vụ việc.
Luật sư sẽ:
- nghiên cứu toàn bộ hồ sơ;
- thu thập camera, dữ liệu điện tử;
- xác minh nhân chứng;
- đánh giá dấu vết hiện trường;
- phân tích cơ chế hình thành thương tích;
- đối chiếu lời khai giữa các bên;
- chứng minh bối cảnh bị dồn vào tình thế nguy hiểm;
- làm rõ trạng thái tinh thần của người phòng vệ.
Trong nhiều trường hợp, việc chứng minh được hành vi thuộc trường hợp phòng vệ chính đáng hoặc vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng có ý nghĩa quyết định đối với tội danh, khung hình phạt và mức án.
Thậm chí, từ nguy cơ bị truy cứu về tội giết người hoặc cố ý gây thương tích thông thường, người bị buộc tội có thể được xem xét áp dụng tội danh nhẹ hơn hoặc được xác định là không phải chịu trách nhiệm hình sự nếu đủ căn cứ về phòng vệ chính đáng.
Người dân cần làm gì nếu xảy ra vụ việc tự vệ gây thương tích?
Nếu không may xảy ra va chạm dẫn đến thương tích, bạn nên:
- Bình tĩnh, không tiếp tục truy đuổi hoặc đánh người khi nguy hiểm đã chấm dứt.
- Báo ngay cho cơ quan công an.
- Bảo vệ hiện trường nếu có thể.
- Ghi nhận thông tin nhân chứng.
- Thu thập dữ liệu camera.
- Đi khám, giám định thương tích của bản thân.
- Không khai báo theo cảm tính hoặc suy diễn.
- Liên hệ luật sư ngay từ giai đoạn đầu để được hướng dẫn bảo vệ quyền lợi hợp pháp.
Việc có luật sư tham gia sớm sẽ giúp hạn chế nguy cơ bỏ sót chứng cứ quan trọng và bảo đảm việc đánh giá đúng bản chất hành vi.
Kết luận
Phòng vệ chính đáng là quyền được pháp luật bảo vệ, nhưng không phải là quyền sử dụng bạo lực vô giới hạn.
Ranh giới giữa người vô tội và người phạm tội đôi khi chỉ nằm ở vài giây sau cùng của một cuộc xô xát.
Nếu hành vi chống trả là cần thiết, phù hợp với mức độ nguy hiểm của hành vi xâm hại thì bạn được pháp luật bảo vệ.
Ngược lại, nếu vì nóng giận, trả thù hoặc chống trả rõ ràng quá mức cần thiết thì rất có thể bạn sẽ phải chịu trách nhiệm hình sự, dù ban đầu chính mình là người bị tấn công.
Hiểu đúng quy định về phòng vệ chính đáng không chỉ giúp bạn bảo vệ bản thân mà còn giúp tránh những hậu quả pháp lý nghiêm trọng có thể ảnh hưởng đến cả tương lai.
Luật Công Tâm – Đồng hành bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của bạn
Các vụ án liên quan đến phòng vệ chính đáng, cố ý gây thương tích hoặc giết người luôn có tính chất đặc biệt phức tạp. Chỉ một lời khai thiếu chính xác hoặc một chứng cứ bị bỏ sót cũng có thể làm thay đổi hoàn toàn bản chất vụ án.
Nếu bạn hoặc người thân đang bị tạm giữ, điều tra hoặc khởi tố sau một vụ việc chống trả, hãy chủ động tìm kiếm sự hỗ trợ pháp lý ngay từ giai đoạn đầu. Luật sư sẽ giúp đánh giá tính hợp pháp của hành vi phòng vệ, thu thập chứng cứ có lợi, tham gia bảo vệ quyền lợi trong quá trình điều tra, truy tố và xét xử, nhằm bảo đảm vụ việc được giải quyết khách quan, đúng quy định của pháp luật.
📞 THÔNG TIN LIÊN HỆ
VĂN PHÒNG LUẬT CÔNG TÂM
☎ Hotline: 0972810901 – 0969545660
🌐 Website: luatcongtam.com.vn
📧 Email: [email protected]
