Biết một người thân, bạn bè hoặc người quen đã thực hiện hành vi phạm tội nhưng không báo Công an có bị xử lý hình sự không? Nếu biết con mình phạm tội nhưng vì thương con nên cha mẹ im lặng thì có phạm tội? Luật sư biết thông tin bất lợi của thân chủ trong quá trình bào chữa có phải tố giác? Đặc biệt, nếu một người ban đầu không tố giác nhưng sau đó đã tìm cách can ngăn người phạm tội hoặc hạn chế hậu quả thì có còn phải chịu trách nhiệm hình sự hay không?

Đây là những câu hỏi rất dễ bị hiểu sai. Nhiều người cho rằng “biết tội phạm mà không báo Công an thì chắc chắn phạm tội”. Ngược lại, cũng có người cho rằng chỉ cần mình không trực tiếp tham gia vào hành vi phạm tội thì hoàn toàn không liên quan. Cả hai cách hiểu này đều không chính xác.

Bộ luật Hình sự 2015 quy định riêng về Tội không tố giác tội phạm. Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp biết một hành vi vi phạm mà im lặng đều bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Pháp luật giới hạn trách nhiệm đối với những tội phạm nhất định, đồng thời dành ngoại lệ cho một số quan hệ thân thích, người bào chữa và đặc biệt còn quy định trường hợp người không tố giác có thể được miễn trách nhiệm hình sự hoặc miễn hình phạt nếu đã có hành động can ngăn người phạm tội hoặc hạn chế tác hại của tội phạm.

Vậy ranh giới giữa im lặng không phạm tội, không phải chịu trách nhiệm hình sự và đã phạm Tội không tố giác tội phạm nhưng được miễn trách nhiệm hình sự nằm ở đâu? Luật Công Tâm phân tích cụ thể dưới đây.

MỤC LỤC BÀI VIẾT

Không tố giác tội phạm là gì?

Điều 19 Bộ luật Hình sự 2015 quy định người nào biết rõ tội phạm đang được chuẩn bị, đang được thực hiện hoặc đã được thực hiện mà không tố giác thì phải chịu trách nhiệm hình sự về Tội không tố giác tội phạm trong những trường hợp mà Bộ luật Hình sự quy định.

Hai chữ “biết rõ” có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Không thể chỉ vì một người nghe được tin đồn, nghi ngờ một người khác phạm tội hoặc biết một số biểu hiện bất thường mà mặc nhiên xác định người đó phạm Tội không tố giác tội phạm. Để xem xét trách nhiệm hình sự phải chứng minh người đó thực sự biết rõ về tội phạm thuộc trường hợp luật quy định nhưng vẫn không tố giác.

Ví dụ, A nghe người khác nói rằng B “hình như đang bán ma túy”. Nếu A chỉ biết thông tin dưới dạng tin đồn, không có căn cứ để xác định mình biết rõ B thực hiện tội phạm thì không thể đơn giản lấy việc A không trình báo để kết luận A phạm tội. Ngược lại, nếu A trực tiếp chứng kiến, được B nói rõ về hành vi phạm tội hoặc có những thông tin chắc chắn khác cho thấy A biết rõ tội phạm nhưng vẫn cố tình không tố giác thì vấn đề trách nhiệm hình sự mới được đặt ra.

Cũng cần lưu ý, Điều 19 không chỉ nói đến tội phạm đã xảy ra, mà còn bao gồm trường hợp tội phạm đang được chuẩn bị hoặc đang được thực hiện, trong phạm vi những trường hợp pháp luật quy định. Vì vậy, quan niệm “chỉ khi tội phạm thực hiện xong mới có nghĩa vụ tố giác” là không chính xác.

Tuy nhiên, từ đây không được suy luận rằng bất kỳ hành vi phạm tội nào mà một người biết nhưng không trình báo cũng cấu thành Điều 390 BLHS. Phạm vi Tội không tố giác tội phạm được pháp luật giới hạn cụ thể.

Có phải biết bất kỳ tội phạm nào mà không báo Công an cũng bị xử lý?

Câu trả lời là KHÔNG. Khoản 1 Điều 390 Bộ luật Hình sự 2015 quy định người biết rõ một trong các tội phạm được quy định tại Điều 389đang được chuẩn bị, đang hoặc đã được thực hiện mà không tố giác, nếu không thuộc trường hợp ngoại lệ tại khoản 2 Điều 19, thì mới bị xử lý về Tội không tố giác tội phạm. Điều này có nghĩa rằng Tội không tố giác tội phạm không áp dụng một cách vô hạn đối với tất cả các tội danh trong Bộ luật Hình sự. Muốn buộc một người chịu trách nhiệm, trước hết phải xác định tội phạm mà họ biết nhưng không tố giác có nằm trong phạm vi các tội được Điều 389 viện dẫn hay không.

Đây là bước kiểm tra pháp lý rất quan trọng nhưng thường bị bỏ qua. Khi một người bị cho rằng “biết mà không báo”, không nên ngay lập tức tranh luận họ có im lặng hay không. Trước tiên phải đặt câu hỏi: Tội phạm mà người đó biết có thuộc trường hợp mà hành vi không tố giác bị hình sự hóa hay không? Nếu tội phạm gốc không thuộc phạm vi pháp luật quy định thì việc không tố giác không thể tùy tiện bị xử lý theo Điều 390. Ngược lại, nếu tội phạm thuộc phạm vi Điều 389 thì mới tiếp tục xem xét người đó có “biết rõ” hay không, có thực sự không tố giác hay không và có thuộc một trong các trường hợp được loại trừ hoặc được miễn trách nhiệm hình sự hay không. Do đó, không thể hiểu Điều 390 theo hướng “cứ biết người khác phạm tội mà không báo Công an là đi tù”. Trách nhiệm hình sự phải được xác định đúng cấu thành và đúng phạm vi điều luật.

Người thân không tố giác tội phạm có phải chịu trách nhiệm hình sự?

Đây là ngoại lệ đặc biệt được Bộ luật Hình sự ghi nhận nhằm cân bằng giữa nghĩa vụ đấu tranh phòng, chống tội phạm và mối quan hệ gia đình. Khoản 2 Điều 19 BLHS quy định người không tố giác là ông, bà, cha, mẹ, con, cháu, anh chị em ruột, vợ hoặc chồng của người phạm tội thì không phải chịu trách nhiệm hình sự theo khoản 1 Điều này. Tuy nhiên, ngoại lệ gia đình không được áp dụng nếu việc không tố giác liên quan đến các tội xâm phạm an ninh quốc gia hoặc tội đặc biệt nghiêm trọng khác thuộc phạm vi Điều 389 BLHS.

Ví dụ, một người cha phát hiện con mình đã thực hiện một tội phạm và vì tình cảm cha con nên không đến Cơ quan Công an trình báo. Không thể chỉ dựa vào sự im lặng đó để kết luận người cha phạm Tội không tố giác tội phạm. Trước hết phải xác định tội danh của người con và đối chiếu với khoản 2 Điều 19. Nếu thuộc phạm vi ngoại lệ dành cho người thân thì người cha không phải chịu trách nhiệm hình sự về hành vi không tố giác.

Nhưng cần đặc biệt chú ý: “không tố giác” khác với “giúp người phạm tội trốn tránh”. Việc pháp luật cho phép một số người thân không phải chịu trách nhiệm hình sự về hành vi không tố giác không có nghĩa họ được quyền thực hiện mọi hành vi nhằm giúp người phạm tội thoát khỏi sự phát hiện của cơ quan chức năng.

Nếu người thân chủ động cất giấu hung khí, tiêu hủy chứng cứ, che giấu người phạm tội, tạo chứng cứ ngoại phạm giả hoặc thực hiện những hành vi cản trở việc phát hiện, điều tra, xử lý thì hành vi đã có thể chuyển sang một bản chất pháp lý khác. Điều 18 BLHS quy định riêng về che giấu tội phạm, trong đó cũng có cơ chế ngoại lệ đối với người thân nhưng vẫn có những trường hợp ngoại lệ đó không được áp dụng. Vì vậy, khi bảo vệ người thân, cần đặc biệt phân biệt giữa không đi tố giác với chủ động can thiệp để che giấu tội phạm.

Người bào chữa biết thân chủ phạm tội có phải tố giác không?

Bộ luật Hình sự cũng dành một ngoại lệ riêng cho người bào chữa. Khoản 3 Điều 19 BLHS quy định người bào chữa không phải chịu trách nhiệm hình sự về việc không tố giác tội phạm do chính người mà mình bào chữa đã thực hiện hoặc tham gia thực hiện, nếu người bào chữa biết được thông tin đó khi thực hiện nhiệm vụ bào chữa. Tuy nhiên, ngoại lệ này không áp dụng đối với trường hợp không tố giác các tội xâm phạm an ninh quốc gia hoặc tội phạm đặc biệt nghiêm trọng khác thuộc phạm vi Điều 389.

Quy định này có ý nghĩa rất lớn đối với hoạt động bào chữa. Quan hệ giữa người bào chữa và người bị buộc tội đòi hỏi khả năng trao đổi thông tin để xây dựng phương án bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp. Nếu mọi thông tin thân chủ cung cấp cho luật sư đều mặc nhiên làm phát sinh nghĩa vụ tố giác thì quyền bào chữa rất khó được thực hiện đầy đủ.

Tuy nhiên, cần đọc đúng giới hạn của điều luật. Không phải cứ là luật sư thì được miễn nghĩa vụ tố giác mọi tội phạm mà mình biết. Điều luật gắn ngoại lệ với tội phạm do chính người được mình bào chữa thực hiện hoặc tham gia thực hiện, đồng thời thông tin phải được biết trong quá trình thực hiện nhiệm vụ bào chữa và không thuộc nhóm ngoại lệ đặc biệt mà luật quy định. Do đó, việc đánh giá trách nhiệm của người bào chữa phải căn cứ chính xác nguồn thông tin, thời điểm tiếp nhận thông tin, người thực hiện tội phạm và loại tội phạm cụ thể.

Trường hợp nào người không tố giác được miễn trách nhiệm hình sự?

Đây chính là nội dung quan trọng nhất của vấn đề. Khoản 2 Điều 390 BLHS quy định “Người không tố giác nếu đã có hành động can ngăn người phạm tội hoặc hạn chế tác hại của tội phạm, thì có thể được miễn trách nhiệm hình sự hoặc miễn hình phạt.”

Như vậy, ngay cả trong trường hợp hành vi không tố giác đã thuộc phạm vi có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự, pháp luật vẫn dành một cơ chế khoan hồng nếu người đó đã có hành động thực tế nhằm can ngăn người phạm tội hoặc hạn chế tác hại của tội phạm.

Cần đặc biệt chú ý cụm từ “có thể được miễn”. Đây không phải trường hợp cứ có hành động can ngăn là đương nhiên được miễn trách nhiệm hình sự. Cơ quan tiến hành tố tụng phải đánh giá tính chất, mức độ, thời điểm, hiệu quả của hành động can ngăn hoặc hạn chế tác hại cùng toàn bộ diễn biến vụ việc để quyết định.

Ví dụ, A biết B chuẩn bị thực hiện một tội phạm thuộc phạm vi Điều 389. A không trình báo ngay nhưng liên tục thuyết phục B từ bỏ, tìm cách ngăn B tiếp cận công cụ phạm tội hoặc thực hiện những hành động thực tế khác nhằm ngăn tội phạm xảy ra. Nếu vẫn bị xem xét về hành vi không tố giác, những hành động này có thể là căn cứ quan trọng để đề nghị áp dụng khoản 2 Điều 390.

Tương tự, nếu tội phạm đã xảy ra nhưng người biết sự việc chủ động thực hiện những biện pháp thực tế nhằm hạn chế tác hại của tội phạm, họ cũng có thể thuộc phạm vi được xem xét miễn trách nhiệm hình sự hoặc miễn hình phạt. Điểm quan trọng ở đây là pháp luật không chỉ nhìn vào sự im lặng của một người mà còn đánh giá họ đã làm gì để ngăn chặn hoặc giảm hậu quả của tội phạm.

Can ngăn hoặc hạn chế tác hại như thế nào mới có cơ sở được miễn trách nhiệm hình sự?

Điều 390 không đưa ra một danh sách đóng về những hành vi nào được coi là “can ngăn” hoặc “hạn chế tác hại”. Vì vậy, từng trường hợp phải được đánh giá trên cơ sở chứng cứ cụ thể.

“Can ngăn người phạm tội” trước hết phải được hiểu là có hành động thực tế hướng đến việc ngăn người khác thực hiện hoặc tiếp tục thực hiện tội phạm. Việc chỉ nghĩ rằng “tôi không muốn họ phạm tội” nhưng hoàn toàn không có hành động nào sẽ rất khó được coi là đã can ngăn theo tinh thần của điều luật.

Chẳng hạn, một người sau khi biết bạn mình chuẩn bị thực hiện hành vi phạm tội đã nhiều lần gọi điện, nhắn tin yêu cầu dừng lại; trực tiếp gặp để ngăn cản; tìm cách thu hồi phương tiện mà người phạm tội định sử dụng hoặc có hành động phù hợp khác nhằm ngăn hành vi xảy ra. Những dữ liệu như tin nhắn, cuộc gọi, lời khai của người chứng kiến, camera hoặc tài liệu khác có thể trở thành chứng cứ chứng minh việc can ngăn thực sự đã diễn ra.

“Hạn chế tác hại của tội phạm” lại tập trung vào việc giảm thiểu hậu quả. Tùy từng loại tội phạm, hành động này có thể mang những hình thức khác nhau. Điều quan trọng là phải chứng minh hành động đó thực sự hướng tới việc giảm tác hại chứ không phải chỉ là lời trình bày được đưa ra sau khi bị điều tra.

Đây cũng là lý do người đang bị xem xét về Tội không tố giác tội phạm cần đặc biệt lưu giữ những chứng cứ chứng minh mình không hoàn toàn thờ ơ hoặc đồng tình với hành vi phạm tội, mà đã thực sự tìm cách ngăn chặn hoặc giảm hậu quả.

Tuy nhiên, cần nhấn mạnh một lần nữa: khoản 2 Điều 390 quy định “có thể được miễn trách nhiệm hình sự hoặc miễn hình phạt”, chứ không quy định “đương nhiên được miễn”. Vì vậy, mỗi vụ việc phải được đánh giá riêng.

Phân biệt không tố giác tội phạm với che giấu tội phạm và đồng phạm

Đây là ranh giới pháp lý cực kỳ quan trọng. Nhiều người ban đầu chỉ biết về hành vi phạm tội nhưng sau đó vì tình cảm, sợ hãi hoặc muốn giúp người quen mà thực hiện thêm những hành động khác. Chính những hành động này có thể làm thay đổi hoàn toàn vị trí pháp lý của họ.

Không tố giác tội phạm về bản chất là biết rõ tội phạm thuộc trường hợp luật quy định nhưng không trình báo. Trong khi đó, Điều 18 BLHS xác định che giấu tội phạm là trường hợp một người không hứa hẹn trước nhưng sau khi biết tội phạm được thực hiện đã che giấu người phạm tội, dấu vết, tang vật hoặc có hành vi khác cản trở việc phát hiện, điều tra, xử lý người phạm tội.

Ví dụ, A biết B vừa thực hiện tội phạm. A không báo Công an. Đây là tình huống phải xem xét dưới góc độ không tố giác. Nhưng nếu A tiếp tục đem hung khí đi vứt, cất giấu tài sản phạm tội mà có hoặc giúp B tạo chứng cứ giả nhằm tránh bị phát hiện thì không còn đơn thuần là “im lặng”.

Đặc biệt, phải phân biệt với đồng phạm. Điều 17 BLHS quy định đồng phạm là trường hợp có hai người trở lên cố ý cùng thực hiện một tội phạm; người đồng phạm có thể là người tổ chức, người thực hành, người xúi giục hoặc người giúp sức. Người giúp sức là người tạo điều kiện tinh thần hoặc vật chất cho việc thực hiện tội phạm.

Nếu một người đã hứa hẹn từ trước rằng sau khi tội phạm xảy ra mình sẽ che giấu, tiêu hủy chứng cứ, cất giữ tài sản hoặc tạo điều kiện cho người phạm tội và sự hứa hẹn đó có ý nghĩa hỗ trợ việc thực hiện tội phạm, vấn đề pháp lý có thể nghiêm trọng hơn rất nhiều so với việc chỉ không tố giác.

Do đó, câu nói “Tôi không trực tiếp thực hiện nên tôi không phạm tội” không phải lúc nào cũng đúng. Cần xác định chính xác người đó chỉ im lặng, che giấu sau khi tội phạm xảy ra hay đã cố ý tham gia hỗ trợ từ trước.

Mức hình phạt đối với Tội không tố giác tội phạm

Theo khoản 1 Điều 390 Bộ luật Hình sự 2015, người phạm Tội không tố giác tội phạm có thể bị phạt cảnh cáo, phạt cải tạo không giam giữ đến 03 năm hoặc phạt tù từ 06 tháng đến 03 năm.

Mức hình phạt cho thấy đây không phải vấn đề có thể xem nhẹ. Một người dù không trực tiếp thực hiện tội phạm gốc vẫn có thể phải chịu trách nhiệm hình sự nếu đáp ứng đầy đủ các dấu hiệu của Điều 390.

Tuy nhiên, trước khi nói đến hình phạt phải kiểm tra đầy đủ từng tầng căn cứ: người đó có thực sự biết rõ tội phạm không; tội phạm gốc có thuộc phạm vi Điều 389 không; người không tố giác có thuộc quan hệ thân thích được khoản 2 Điều 19 bảo vệ không; nếu là người bào chữa thì có thuộc khoản 3 Điều 19 không; và nếu vẫn phải chịu trách nhiệm thì họ có hành động can ngăn hoặc hạn chế tác hại để được xem xét khoản 2 Điều 390 hay không. Chỉ cần bỏ qua một trong các vấn đề này, việc đánh giá trách nhiệm hình sự có thể sai lệch đáng kể.

Khi bị điều tra về hành vi không tố giác tội phạm cần làm gì?

Khi được Cơ quan Công an mời làm việc vì cho rằng mình biết về một vụ án nhưng không trình báo, không nên vội vàng thừa nhận rằng “tôi biết nhưng tôi không báo” nếu chưa xác định chính xác phạm vi thông tin mà mình thực sự biết. Trong tố tụng hình sự, “nghe nói”, “nghi ngờ”, “đoán được” và “biết rõ” là những trạng thái nhận thức hoàn toàn khác nhau.

Cần xác định cụ thể mình biết thông tin từ thời điểm nào, biết đến mức độ nào, nguồn thông tin là gì và tại thời điểm đó có căn cứ nào để xác định chắc chắn một tội phạm đang được chuẩn bị, đang xảy ra hoặc đã xảy ra hay không. Đồng thời phải xác định tội phạm gốc có thuộc phạm vi Điều 389 BLHS hay không.

Nếu đã từng can ngăn người phạm tội hoặc thực hiện hành động nhằm hạn chế tác hại, cần lập tức thu thập chứng cứ chứng minh. Tin nhắn khuyên can, lịch sử cuộc gọi, camera, người chứng kiến, tài liệu chứng minh việc thu hồi phương tiện, bảo vệ tài sản, hỗ trợ hạn chế hậu quả hoặc các dữ liệu khách quan khác đều có thể có ý nghĩa quan trọng đối với việc đề nghị áp dụng khoản 2 Điều 390.

Trong những vụ việc phức tạp, luật sư cần tham gia sớm để phân biệt rõ ba khả năng: không đủ dấu hiệu cấu thành Tội không tố giác tội phạm; thuộc trường hợp không phải chịu trách nhiệm hình sự; hoặc đã có dấu hiệu của Điều 390 nhưng có căn cứ đề nghị miễn trách nhiệm hình sự hoặc miễn hình phạt. Ba trường hợp này có hậu quả pháp lý rất khác nhau và không nên sử dụng lẫn lộn.

Kết luận

Không phải cứ biết người khác phạm tội mà không báo Công an thì chắc chắn bị truy cứu trách nhiệm hình sự.Điều 19 và Điều 390 Bộ luật Hình sự đặt ra những điều kiện rất cụ thể để xác định trách nhiệm.

Trước hết, phải chứng minh người đó biết rõ tội phạm đang được chuẩn bị, đang được thực hiện hoặc đã được thực hiện và tội phạm đó thuộc phạm vi pháp luật quy định. Tiếp theo phải kiểm tra người không tố giác có thuộc trường hợp đặc biệt về quan hệ thân thích hoặc người bào chữa theo khoản 2, khoản 3 Điều 19 hay không.

Đặc biệt, khoản 2 Điều 390 quy định một cơ chế khoan hồng rất quan trọng: người không tố giác nếu đã có hành động can ngăn người phạm tội hoặc hạn chế tác hại của tội phạm thì có thể được miễn trách nhiệm hình sự hoặc miễn hình phạt.

Tuy nhiên, cần phân biệt rất rõ giữa không tố giác, che giấu và đồng phạm. Im lặng không báo tin là một vấn đề; chủ động tiêu hủy chứng cứ, che giấu người phạm tội là vấn đề khác; còn cố ý hỗ trợ từ trước để tội phạm được thực hiện lại có thể đặt ra trách nhiệm đồng phạm. Nhầm lẫn ba trường hợp này có thể dẫn đến đánh giá sai hoàn toàn trách nhiệm hình sự.

Nếu đang bị Cơ quan Công an xác minh vì cho rằng “biết tội phạm nhưng không tố giác”, điều cần làm không phải chỉ giải thích rằng mình không tham gia. Cần xác định chính xác: Bạn biết gì? Biết từ khi nào? Tội phạm nào? Quan hệ của bạn với người phạm tội là gì? Bạn đã làm gì để can ngăn hoặc hạn chế hậu quả? Chính những câu hỏi này mới quyết định một người có phải chịu trách nhiệm hình sự hay có căn cứ được miễn trách nhiệm.