Bị kiện ra tòa: Người bị kiện có những “vũ khí” pháp lý gì để tự bảo vệ mình?

Nhiều người khi nhận được giấy triệu tập, thông báo thụ lý vụ án hoặc thông báo về việc mình bị kiện ra Tòa thường rơi vào trạng thái hoang mang, lo lắng, thậm chí nghĩ rằng “bị kiện thì chắc chắn sẽ thua”. Đây là một suy nghĩ rất dễ khiến người bị kiện bỏ qua những quyền pháp lý quan trọng của mình. Thực tế, trong một vụ án dân sự, việc một người khởi kiện ra Tòa chỉ thể hiện rằng họ đang yêu cầu Tòa án bảo vệ một quyền hoặc lợi ích mà họ cho rằng bị xâm phạm, chứ không đồng nghĩa với việc yêu cầu đó chắc chắn đúng. Người bị kiện vẫn có quyền đưa ra ý kiến phản bác, cung cấp chứng cứ, yêu cầu Tòa án triệu tập người liên quan, đề nghị giám định, định giá, đối chất và thực hiện nhiều quyền tố tụng khác để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Vậy khi bị kiện ra Tòa, người bị kiện có những “vũ khí” pháp lý nào để tự bảo vệ? Dưới đây là những vấn đề quan trọng cần biết ngay.

MỤC LỤC BÀI VIẾT

Bị kiện không có nghĩa là chắc chắn sẽ thua

Điều đầu tiên người bị kiện cần hiểu là khởi kiện và chứng minh được yêu cầu khởi kiện là hai vấn đề hoàn toàn khác nhau. Một người có thể nộp đơn yêu cầu Tòa án giải quyết tranh chấp, nhưng để được chấp nhận yêu cầu, họ phải đưa ra căn cứ pháp lý và chứng cứ chứng minh cho yêu cầu của mình. Vì vậy, khi nhận được thông báo mình là bị đơn trong một vụ án, điều quan trọng nhất không phải là hoảng sợ mà phải nhanh chóng xác định nguyên đơn đang yêu cầu điều gì, căn cứ vào đâu và họ đang sử dụng những chứng cứ nào.

Trong nhiều vụ tranh chấp, người bị kiện ban đầu cho rằng mình không có khả năng bảo vệ quyền lợi vì nguyên đơn đã thuê luật sư hoặc đã chuẩn bị rất nhiều tài liệu. Tuy nhiên, số lượng tài liệu không đồng nghĩa với việc chứng minh được yêu cầu là có căn cứ. Người bị kiện hoàn toàn có thể kiểm tra nguồn gốc, tính hợp pháp, tính liên quan và giá trị chứng minh của từng tài liệu mà phía nguyên đơn cung cấp. Nếu phát hiện những điểm mâu thuẫn, thiếu căn cứ hoặc chứng cứ không đủ để chứng minh cho yêu cầu khởi kiện, người bị kiện có quyền trình bày và yêu cầu Tòa án xem xét khách quan.

“Vũ khí” đầu tiên: Quyền đưa ra ý kiến phản đối yêu cầu khởi kiện

Một trong những quyền quan trọng nhất của bị đơn là được trình bày ý kiến đối với yêu cầu của nguyên đơn. Người bị kiện không có nghĩa vụ phải chấp nhận toàn bộ nội dung mà nguyên đơn đưa ra. Tùy từng vụ việc, bị đơn có thể đồng ý toàn bộ, đồng ý một phần hoặc phản đối toàn bộ yêu cầu khởi kiện.

Đây là bước rất quan trọng bởi nếu người bị kiện im lặng hoặc không trình bày quan điểm trong quá trình giải quyết vụ án, họ có thể bỏ lỡ cơ hội làm rõ những tình tiết có lợi cho mình. Chẳng hạn, nguyên đơn khởi kiện yêu cầu trả tiền nhưng người bị kiện cho rằng khoản tiền đã được thanh toán một phần hoặc toàn bộ; nguyên đơn yêu cầu trả lại đất nhưng bị đơn cho rằng quyền sử dụng đất thuộc về mình; nguyên đơn yêu cầu hủy hợp đồng nhưng bị đơn cho rằng hợp đồng được giao kết hợp pháp và vẫn có hiệu lực. Trong những trường hợp này, bị đơn cần chủ động đưa ra lập luận và chứng cứ để bảo vệ quan điểm của mình.

Việc phản đối cũng cần có căn cứ. Không nên chỉ trình bày rằng “tôi không đồng ý” mà cần giải thích rõ không đồng ý ở điểm nào, vì sao không đồng ý và chứng cứ nào chứng minh cho quan điểm đó. Một bản trình bày có hệ thống sẽ giúp Tòa án dễ dàng xác định những vấn đề mà các bên thực sự đang tranh chấp.

Chứng cứ chính là “vũ khí” quan trọng nhất

Trong một vụ án dân sự, chứng cứ có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Người bị kiện không nên chờ đến khi phiên tòa diễn ra mới bắt đầu tìm kiếm tài liệu. Ngay sau khi biết mình bị kiện, cần rà soát toàn bộ giấy tờ, giao dịch và thông tin có liên quan đến tranh chấp.

Tùy từng vụ án, chứng cứ có thể là hợp đồng, giấy biên nhận, giấy chuyển tiền, sao kê ngân hàng, giấy tờ về nhà đất, biên bản bàn giao, tin nhắn, thư điện tử, hình ảnh, video, dữ liệu điện tử, lời khai của người làm chứng hoặc các tài liệu khác có liên quan. Những chứng cứ này có thể giúp chứng minh rằng sự việc thực tế khác với nội dung mà nguyên đơn trình bày.

Ví dụ, một người bị kiện đòi khoản nợ 500 triệu đồng nhưng bị đơn cho rằng đã thanh toán 300 triệu đồng. Khi đó, giấy chuyển khoản, giấy nhận tiền hoặc tin nhắn xác nhận việc thanh toán có thể trở thành chứng cứ đặc biệt quan trọng. Nếu bị đơn không chủ động cung cấp những tài liệu này, Tòa án có thể không có đầy đủ cơ sở để đánh giá toàn bộ diễn biến của giao dịch.

Do đó, người bị kiện cần lưu giữ bản gốc các tài liệu quan trọng và chủ động cung cấp chứng cứ theo đúng quy định tố tụng. Đối với dữ liệu điện tử, cần bảo quản thông tin một cách đầy đủ, tránh việc chỉ chụp một phần nội dung hoặc làm mất dữ liệu gốc khiến giá trị chứng minh bị ảnh hưởng.

Không chỉ phản bác, bị đơn còn có thể đưa ra yêu cầu của chính mình

Một “vũ khí” pháp lý mà nhiều người bị kiện không biết là trong những trường hợp phù hợp, bị đơn có thể đưa ra yêu cầu phản tố đối với nguyên đơn. Điều này có ý nghĩa rất lớn bởi người bị kiện không nhất thiết chỉ ở thế phòng thủ.

Ví dụ, nguyên đơn khởi kiện yêu cầu bị đơn thực hiện nghĩa vụ theo hợp đồng, nhưng bị đơn cho rằng chính nguyên đơn mới là bên vi phạm hợp đồng và gây thiệt hại cho mình. Nếu đáp ứng điều kiện theo quy định tố tụng, bị đơn có thể đưa ra yêu cầu phản tố để Tòa án xem xét trong cùng vụ án.

Tuy nhiên, phản tố không nên được thực hiện một cách tùy tiện. Người bị kiện cần xác định rõ yêu cầu của mình là gì, căn cứ pháp lý nào, chứng cứ nào chứng minh và yêu cầu đó có thuộc phạm vi được giải quyết trong cùng vụ án hay không. Nếu bỏ qua thời điểm hoặc thủ tục tố tụng cần thiết, quyền phản tố có thể không được xem xét theo cách mà bị đơn mong muốn.

Có quyền yêu cầu Tòa án thu thập chứng cứ trong trường hợp cần thiết

Không phải lúc nào người bị kiện cũng có thể tự mình thu thập được toàn bộ chứng cứ. Có những tài liệu nằm trong hồ sơ của cơ quan nhà nước, dữ liệu do tổ chức khác quản lý hoặc thông tin mà một bên không thể tự mình tiếp cận. Trong trường hợp phù hợp, người tham gia tố tụng có thể đề nghị Tòa án hỗ trợ thu thập chứng cứ theo quy định pháp luật.

Đây là công cụ rất quan trọng trong những vụ án mà chứng cứ quyết định kết quả tranh chấp nhưng lại nằm ngoài khả năng tiếp cận của bị đơn. Chẳng hạn, tranh chấp liên quan đến hồ sơ địa chính, thông tin đăng ký giao dịch, tài liệu ngân hàng hoặc tài liệu do một cơ quan, tổ chức khác lưu giữ có thể cần được xác minh, thu thập để làm rõ.

Tuy nhiên, việc đề nghị Tòa án thu thập chứng cứ cũng cần cụ thể. Người bị kiện nên chỉ rõ tài liệu nào cần thu thập, đang được cơ quan hoặc tổ chức nào quản lý và tài liệu đó có ý nghĩa như thế nào đối với việc giải quyết vụ án. Đề nghị càng rõ ràng thì càng giúp Tòa án xác định được sự cần thiết của hoạt động thu thập chứng cứ.

Đề nghị giám định, định giá tài sản khi có tranh chấp

Đối với những vụ án có liên quan đến tài sản, chữ ký, chữ viết, tài liệu hoặc giá trị tài sản, giám định và định giá có thể trở thành công cụ bảo vệ quyền lợi rất quan trọng.

Ví dụ, nếu người bị kiện cho rằng chữ ký trong hợp đồng không phải của mình, vấn đề giám định chữ ký có thể trở nên đặc biệt quan trọng. Nếu tranh chấp liên quan đến giá trị nhà đất, tài sản hoặc thiệt hại, việc xác định giá trị tài sản theo đúng quy định cũng có thể ảnh hưởng trực tiếp đến nghĩa vụ mà một bên phải thực hiện.

Người bị kiện cần chú ý rằng không phải cứ không đồng ý với kết quả định giá hoặc giám định là kết quả đó đương nhiên bị hủy bỏ. Điều quan trọng là phải xác định có căn cứ nào để đề nghị xem xét lại, định giá lại hoặc giám định bổ sung, giám định lại theo quy định hay không.

Yêu cầu triệu tập người làm chứng và người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan

Trong nhiều vụ án, sự thật của vụ việc không chỉ nằm trong giấy tờ mà còn được thể hiện thông qua lời khai của những người trực tiếp biết sự việc. Nếu có người làm chứng có thể xác nhận một tình tiết quan trọng, bị đơn có thể đề nghị Tòa án xem xét triệu tập theo quy định.

Bên cạnh đó, nếu kết quả giải quyết vụ án có thể ảnh hưởng đến quyền và nghĩa vụ của một cá nhân hoặc tổ chức khác, cần xác định đúng người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Việc bỏ sót một chủ thể quan trọng đôi khi có thể khiến vụ án trở nên phức tạp và việc giải quyết tranh chấp không phản ánh đầy đủ quan hệ pháp luật thực tế.

Vì vậy, người bị kiện nên lập danh sách những người biết sự việc, những người tham gia giao dịch hoặc những người có quyền lợi liên quan để đánh giá xem ai có thể cung cấp thông tin quan trọng cho vụ án.

“Vũ khí” quan trọng khác: Đặt câu hỏi về thời hiệu khởi kiện

Một vấn đề người bị kiện tuyệt đối không nên bỏ qua là thời hiệu khởi kiện. Trong một số loại tranh chấp, pháp luật có quy định về thời hiệu để chủ thể thực hiện quyền khởi kiện. Khi thời hiệu đã hết, việc giải quyết có thể phát sinh những vấn đề pháp lý khác tùy thuộc loại tranh chấp và quy định áp dụng.

Điều đáng chú ý là không phải cứ thấy vụ việc xảy ra từ lâu là có thể mặc nhiên kết luận đã hết thời hiệu. Cần xác định chính xác loại quan hệ tranh chấp, thời điểm quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm phạm, thời điểm phát sinh quyền yêu cầu và các sự kiện có thể ảnh hưởng đến việc tính thời hiệu.

Nếu cho rằng vụ án có vấn đề về thời hiệu, bị đơn cần chủ động trình bày và đưa ra căn cứ. Không nên bỏ qua vấn đề này chỉ vì nghĩ rằng Tòa án sẽ tự động xem xét trong mọi trường hợp.

Kiểm tra xem nguyên đơn có đúng tư cách khởi kiện hay không

Trong một vụ án dân sự, việc xác định đúng chủ thể có quyền khởi kiện và đúng người bị kiện là vấn đề rất quan trọng. Không phải bất cứ ai cho rằng quyền lợi của mình bị ảnh hưởng cũng đương nhiên có quyền yêu cầu Tòa án giải quyết theo mọi hình thức.

Người bị kiện cần kiểm tra nguyên đơn có phải là người có quyền, lợi ích hợp pháp bị ảnh hưởng hay không; yêu cầu khởi kiện có liên quan trực tiếp đến quan hệ pháp luật tranh chấp hay không; những người được xác định là bị đơn, người có quyền lợi và nghĩa vụ liên quan đã đầy đủ hay chưa.

Nếu xác định sai tư cách tố tụng hoặc thiếu chủ thể quan trọng, đây có thể là vấn đề cần được trình bày với Tòa án ngay trong quá trình chuẩn bị xét xử.

Kiểm tra thẩm quyền của Tòa án

Một “vũ khí” tố tụng khác thường bị bỏ quên là kiểm tra thẩm quyền giải quyết vụ án. Không phải mọi tranh chấp đều thuộc thẩm quyền của cùng một Tòa án. Thẩm quyền có thể được xác định dựa trên loại tranh chấp, nơi cư trú hoặc trụ sở của bị đơn, nơi có bất động sản và các yếu tố khác theo quy định pháp luật.

Đặc biệt với tranh chấp nhà đất, việc xác định Tòa án có thẩm quyền có thể trở nên phức tạp hơn. Nếu nhận thấy vụ án được giải quyết tại cơ quan không có thẩm quyền theo quy định, người bị kiện cần sớm nêu ý kiến và cung cấp thông tin liên quan.

Việc kiểm tra thẩm quyền không chỉ nhằm “kéo dài thời gian” mà là để bảo đảm vụ án được giải quyết đúng trình tự, đúng cơ quan có thẩm quyền và hạn chế những sai sót tố tụng có thể ảnh hưởng đến quyền lợi của các bên.

Không nên bỏ qua quyền hòa giải

Bị kiện ra Tòa không đồng nghĩa với việc nhất định phải tranh chấp đến cùng. Trong nhiều vụ án dân sự, hòa giải có thể giúp các bên giải quyết nhanh hơn, giảm chi phí và hạn chế những mâu thuẫn phát sinh trong tương lai.

Người bị kiện có thể cân nhắc phương án hòa giải nếu nhận thấy có khả năng thỏa thuận được. Tuy nhiên, hòa giải không có nghĩa là phải chấp nhận mọi yêu cầu của nguyên đơn. Bị đơn hoàn toàn có thể đưa ra phương án thỏa thuận phù hợp với quyền lợi của mình, chẳng hạn như thanh toán theo từng giai đoạn, điều chỉnh nghĩa vụ, phân chia tài sản hoặc thống nhất phương thức chấm dứt tranh chấp.

Trong trường hợp đạt được thỏa thuận, cần đặc biệt chú ý nội dung thỏa thuận phải rõ ràng, xác định cụ thể quyền và nghĩa vụ của từng bên, thời hạn thực hiện và hậu quả nếu một bên không thực hiện.

Đừng tự tạo bất lợi bằng việc vắng mặt hoặc bỏ qua giấy triệu tập

Một sai lầm phổ biến của người bị kiện là nghĩ rằng “không đi Tòa thì vụ án sẽ không giải quyết được”. Đây là suy nghĩ rất nguy hiểm. Việc bị đơn không tham gia tố tụng không đồng nghĩa với việc vụ án đương nhiên bị đình chỉ. Tùy trường hợp và điều kiện pháp luật, Tòa án vẫn có thể tiếp tục giải quyết vụ án.

Nếu nhận được giấy triệu tập hoặc các văn bản tố tụng, người bị kiện cần đọc kỹ nội dung, thời gian, địa điểm và yêu cầu của Tòa án. Nếu có lý do chính đáng không thể tham gia, cần thực hiện việc đề nghị theo đúng thủ tục thay vì tự ý bỏ qua.

Một phiên tòa được giải quyết khi bị đơn không tham gia có thể khiến người bị kiện mất đi cơ hội trực tiếp trình bày, đưa ra chứng cứ và phản bác lập luận của nguyên đơn. Đây chính là một trong những bất lợi lớn nhất mà người bị kiện cần tránh.

Có nên thuê luật sư khi bị kiện ra Tòa?

Không phải mọi vụ án đều bắt buộc phải có luật sư. Tuy nhiên, trong những tranh chấp có giá trị tài sản lớn, tranh chấp nhà đất, thừa kế, hợp đồng phức tạp hoặc vụ án có nhiều tài liệu, việc có luật sư hỗ trợ có thể mang lại lợi thế đáng kể.

Luật sư có thể giúp người bị kiện đọc và phân tích yêu cầu khởi kiện, xác định điểm mạnh và điểm yếu của hồ sơ, xây dựng hướng phản bác, rà soát chứng cứ, chuẩn bị bản trình bày ý kiến, xác định yêu cầu phản tố nếu có, hỗ trợ trong hoạt động hòa giải và tham gia phiên tòa để bảo vệ quyền lợi hợp pháp.

Điều quan trọng là luật sư không thể “biến một yêu cầu không có căn cứ thành có căn cứ”, nhưng có thể giúp người bị kiện nhận diện đúng vấn đề pháp lý và tránh những sai sót tố tụng khiến quyền lợi của mình bị ảnh hưởng.

Những việc người bị kiện nên làm ngay khi nhận thông báo bị kiện

Ngay khi nhận được thông báo về việc mình bị khởi kiện, người bị kiện nên bình tĩnh thực hiện từng bước. Trước hết, cần đọc kỹ đơn khởi kiện và các tài liệu mà Tòa án gửi kèm để xác định chính xác nguyên đơn yêu cầu gì. Tiếp đó, cần lập danh sách những tình tiết mà mình đồng ý, những tình tiết không đồng ý và những vấn đề cần chứng minh.

Sau đó, cần tập hợp toàn bộ chứng cứ liên quan đến tranh chấp, đặc biệt là các giấy tờ gốc, hợp đồng, chứng từ thanh toán, tin nhắn, email, hình ảnh, video, hồ sơ nhà đất và tài liệu của cơ quan nhà nước. Đồng thời, cần xác định xem có người làm chứng, người có quyền lợi nghĩa vụ liên quan hoặc tài liệu nào mà mình không thể tự thu thập hay không.

Cuối cùng, người bị kiện nên xác định rõ chiến lược bảo vệ: phản bác toàn bộ hay một phần yêu cầu khởi kiện, có yêu cầu phản tố hay không, có đề nghị thu thập chứng cứ, giám định, định giá hoặc triệu tập người làm chứng hay không. Nếu vụ án phức tạp, nên tham khảo ý kiến luật sư càng sớm càng tốt thay vì chờ đến sát ngày xét xử.

Kết luận

Bị kiện ra Tòa không đồng nghĩa với việc chắc chắn thua kiện. Người bị kiện vẫn có rất nhiều “vũ khí” pháp lý để tự bảo vệ mình, từ quyền đưa ra ý kiến phản bác, cung cấp chứng cứ, yêu cầu thu thập chứng cứ, đề nghị giám định và định giá, triệu tập người làm chứng, đưa ra yêu cầu phản tố cho đến việc kiểm tra thời hiệu, tư cách tố tụng và thẩm quyền của Tòa án.

Điều quan trọng nhất là không được im lặng, chủ quan hoặc bỏ qua các văn bản tố tụng. Mỗi tài liệu, thời hạn và tình tiết trong vụ án đều có thể ảnh hưởng đến kết quả cuối cùng. Người bị kiện càng chuẩn bị sớm, xác định đúng vấn đề tranh chấp và sử dụng đúng quyền tố tụng thì càng có khả năng bảo vệ hiệu quả quyền và lợi ích hợp pháp của mình.

Nếu vụ án liên quan đến nhà đất, thừa kế, hợp đồng, vay tiền, tài sản có giá trị lớn hoặc có nhiều tình tiết phức tạp, việc được luật sư phân tích hồ sơ ngay từ giai đoạn đầu có thể giúp người bị kiện tránh những sai lầm đáng tiếc và chủ động hơn trong suốt quá trình giải quyết vụ án.