Nhiều người vẫn cho rằng cứ là đất hương hỏa, đất thờ cúng tổ tiên thì mặc nhiên sẽ không được chia cho bất kỳ ai. Thậm chí, không ít gia đình tin rằng chỉ cần cả dòng họ đều biết đây là “đất để thờ cúng” thì Tòa án cũng sẽ không giải quyết việc chia thừa kế.

Đây là một quan niệm chưa hoàn toàn đúng. Trên thực tế, pháp luật không căn cứ vào cách mọi người gọi tên mảnh đất, mà căn cứ vào nguồn gốc quyền sử dụng đất, ý chí của người để lại di sản, di chúc và tình trạng pháp lý của tài sản để xác định có được chia thừa kế hay không.

Chính vì hiểu sai quy định này mà rất nhiều vụ án tranh chấp đất thờ cúng kéo dài nhiều năm, khiến anh chị em trong gia đình, thậm chí cả dòng họ mâu thuẫn gay gắt. Vậy đất để thờ cúng có được chia thừa kế không? Dưới đây là 03 trường hợp pháp lý quan trọng mà bất kỳ ai cũng nên biết.

MỤC LỤC BÀI VIẾT

Trường hợp 1: Đất dùng vào việc thờ cúng THEO DI CHÚC – Không được chia thừa kế

Đây là trường hợp duy nhất mà pháp luật có quy định riêng đối với tài sản dùng để thờ cúng. Theo Bộ luật Dân sự, cá nhân có quyền lập di chúc để định đoạt tài sản của mình sau khi chết. Trong đó, người lập di chúc có quyền dành một phần di sản dùng vào việc thờ cúng.

Khi di chúc được lập hợp pháp và ghi rõ phần đất hoặc tài sản được để lại nhằm phục vụ việc thờ cúng thì phần tài sản này không được chia cho các đồng thừa kế như những tài sản thông thường.

Nói cách khác, mặc dù quyền sử dụng đất vẫn là di sản của người chết nhưng người để lại di sản đã quyết định dành riêng phần tài sản đó cho mục đích thờ cúng nên các đồng thừa kế phải tôn trọng ý chí này. Thông thường, trong di chúc người lập sẽ chỉ định:

Người trực tiếp quản lý đất.
Người có trách nhiệm chăm lo việc hương khói.
Cách sử dụng đất.
Điều kiện quản lý tài sản.

Người được giao quản lý chỉ có quyền quản lý theo đúng nội dung di chúc chứ không trở thành chủ sở hữu tuyệt đối để muốn bán, tặng cho hoặc thế chấp tài sản. Tuy nhiên, không phải cứ trong di chúc ghi vài dòng về việc thờ cúng là đương nhiên có hiệu lực. Để phần đất được coi là di sản dùng vào việc thờ cúng, cần đáp ứng nhiều điều kiện như:

Di chúc được lập hợp pháp theo quy định pháp luật.
Người lập di chúc có năng lực hành vi dân sự đầy đủ.
Ý chí dành đất để thờ cúng được thể hiện rõ ràng.
Việc dành tài sản để thờ cúng không làm ảnh hưởng đến nghĩa vụ tài sản mà người chết phải thực hiện trước khi chia di sản.

Nếu di chúc hợp pháp thì các đồng thừa kế không thể yêu cầu chia phần đất này, mặc dù họ vẫn là người thuộc hàng thừa kế. Đây là lý do vì sao trong nhiều bản án, Tòa án bác yêu cầu chia đất của các anh chị em mặc dù họ đều là con ruột của người để lại di sản.

Trường hợp 2: Đất thờ cúng chỉ nói “MIỆNG” hoặc không có di chúc – VẪN BỊ CHIA THỪA KẾ

Đây là trường hợp phổ biến nhất và cũng là nguyên nhân dẫn đến nhiều tranh chấp nhất hiện nay. Trong rất nhiều gia đình, cha mẹ hoặc ông bà lúc còn sống chỉ nói:

“Sau này mảnh đất này để thờ ông bà.”
“Đất này là đất hương hỏa.”
“Con trưởng giữ để hương khói.”
“Không ai được bán.”

Tuy nhiên, tất cả những lời dặn này không được lập thành di chúc hợp pháp hoặc chỉ được truyền miệng giữa các thành viên trong gia đình. Sau khi người đứng tên quyền sử dụng đất qua đời, các con đều cho rằng đây là đất thờ cúng nên không được chia. Nhưng cũng có người yêu cầu chia thừa kế vì cho rằng đây vẫn là tài sản của cha mẹ.

Trong trường hợp này, Tòa án sẽ không chỉ căn cứ vào lời nói của các thành viên trong gia đình, mà sẽ xem xét rất nhiều yếu tố khác nhau. Ví dụ:

Ai là người đứng tên Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất?
Có di chúc hợp pháp hay không?
Có tài liệu nào chứng minh người chết dành riêng phần đất để thờ cúng hay không?
Việc quản lý đất nhiều năm có phải là theo thỏa thuận của các đồng thừa kế hay không?

Nếu không có di chúc hợp pháp hoặc không chứng minh được người chết dành riêng đất để thờ cúng, quyền sử dụng đất vẫn được coi là di sản thừa kế và sẽ được chia theo quy định của pháp luật. Điều này đồng nghĩa với việc:

Con trưởng vẫn có thể phải chia đất.
Người đang quản lý nhà thờ vẫn có thể phải chia di sản.
Những người thuộc hàng thừa kế vẫn có quyền yêu cầu Tòa án phân chia tài sản.

Rất nhiều người bất ngờ khi Tòa án tuyên chia cả mảnh đất đã được dùng để thờ cúng suốt hàng chục năm. Nguyên nhân là bởi việc sử dụng đất để thờ cúng không đồng nghĩa với việc quyền sử dụng đất không còn là di sản thừa kế. Đây là điểm khác biệt rất lớn mà nhiều người thường nhầm lẫn.

Trường hợp 3: Hết thời hiệu chia thừa kế hoặc đất đã được cấp Sổ đỏ cho dòng họ

Đây là trường hợp khá đặc biệt nhưng lại xuất hiện ngày càng nhiều trong thực tế. Theo quy định của Bộ luật Dân sự, đối với bất động sản, người thừa kế chỉ được yêu cầu chia di sản trong thời hiệu luật định.

Khi hết thời hiệu này, việc giải quyết tranh chấp sẽ không còn được xem xét như một vụ án chia di sản thông thường. Nhiều gia đình để nguyên tài sản hàng chục năm, không làm thủ tục khai nhận hoặc phân chia di sản. Đến khi đất có giá trị lớn hoặc Nhà nước thu hồi đất để bồi thường thì mới phát sinh tranh chấp.

Lúc này, nhiều người mới phát hiện rằng thời hiệu yêu cầu chia di sản đã hết, dẫn đến việc quyền lợi của mình có thể bị ảnh hưởng. Do đó, nếu có tranh chấp về đất thừa kế, các đồng thừa kế nên thực hiện quyền của mình trong thời hạn pháp luật quy định để tránh những rủi ro không đáng có.

Bên cạnh đó, một số địa phương hiện nay cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất cho cộng đồng dân cư hoặc dòng họ để phục vụ mục đích xây dựng từ đường, nhà thờ họ hoặc công trình tín ngưỡng. Khi đó, quyền sử dụng đất không còn là tài sản riêng của một cá nhân mà thuộc quyền quản lý, sử dụng của cộng đồng theo quy định pháp luật.

Điều này có ý nghĩa rất quan trọng. Nếu quyền sử dụng đất đã được cấp hợp pháp cho dòng họ thì các cá nhân trong dòng họ không thể yêu cầu chia thừa kế như đối với tài sản riêng của cha mẹ hoặc ông bà. Việc quản lý, sử dụng đất sẽ tuân theo quy định của pháp luật đất đai, quy ước của cộng đồng và mục đích được Nhà nước công nhận. Đây cũng là lý do nhiều người khởi kiện yêu cầu chia đất nhưng không được Tòa án chấp nhận.

Vì sao nhiều người vẫn hiểu sai về đất thờ cúng?

Có ba nguyên nhân chính. Thứ nhất, nhiều người nhầm lẫn giữa đất đang dùng để thờ cúng và đất được pháp luật xác định là di sản dùng vào việc thờ cúng. Hai khái niệm này hoàn toàn khác nhau nhưng thường bị sử dụng thay thế cho nhau trong thực tế.

Thứ hai, nhiều gia đình chỉ dựa vào tập quán hoặc lời dặn miệng mà không lập di chúc. Khi phát sinh tranh chấp, rất khó chứng minh ý chí thực sự của người đã mất.

Thứ ba, nhiều người cho rằng con trưởng hoặc người quản lý nhà thờ đương nhiên được sở hữu toàn bộ đất.

Thực tế, người quản lý tài sản không đồng nghĩa với người có quyền sở hữu. Nếu không có căn cứ pháp luật thì việc quản lý nhiều năm cũng không làm phát sinh quyền sở hữu riêng đối với toàn bộ tài sản.

Vai trò của luật sư trong tranh chấp đất thờ cúng

Các vụ án liên quan đến đất thờ cúng thường kéo dài bởi phải giải quyết đồng thời nhiều vấn đề như:

Xác định nguồn gốc quyền sử dụng đất.
Kiểm tra hiệu lực của di chúc.
Xác định thời hiệu khởi kiện.
Đánh giá quyền của từng người thừa kế.
Thu thập tài liệu chứng minh quá trình quản lý, sử dụng đất.
Xử lý các giao dịch chuyển nhượng đã phát sinh (nếu có).

Luật sư sẽ giúp đánh giá hồ sơ, xác định hướng giải quyết phù hợp, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên trong quá trình thương lượng hoặc tham gia tố tụng tại Tòa án. Việc được tư vấn từ sớm sẽ giúp hạn chế những tranh chấp kéo dài, tránh mất thời gian, chi phí và giữ gìn mối quan hệ giữa các thành viên trong gia đình.

Kết luận

Không phải cứ là đất để thờ cúng thì đương nhiên không được chia thừa kế. Pháp luật hiện hành phân biệt rất rõ từng trường hợp cụ thể: Trường hợp thứ nhất, nếu người chết lập di chúc hợp pháp và dành riêng quyền sử dụng đất để thờ cúng, thì phần đất đó không được chia thừa kế mà được quản lý theo đúng ý chí của người lập di chúc; Trường hợp thứ hai, nếu chỉ có lời dặn miệng hoặc không có di chúc hợp pháp, thì mảnh đất vẫn được coi là di sản và có thể bị chia thừa kế theo quy định của pháp luật; Trường hợp thứ ba, nếu đã hết thời hiệu yêu cầu chia thừa kế hoặc quyền sử dụng đất đã được Nhà nước cấp Giấy chứng nhận cho dòng họ hoặc cộng đồng dân cư, thì việc giải quyết sẽ được thực hiện theo các quy định pháp luật tương ứng và không còn xử lý như một vụ chia di sản thông thường.

Hiểu đúng các quy định này sẽ giúp mỗi cá nhân bảo vệ tốt hơn quyền lợi hợp pháp của mình, đồng thời hạn chế những tranh chấp kéo dài, ảnh hưởng đến tình cảm gia đình và sự đoàn kết trong dòng họ.